Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
Câu hỏi mở đầu trang 108
Đề bài: Thiên nhiên cung cấp những nhu cầu thiết yếu cho cuộc sống của chúng ta. Hạnh phúc và chất lượng cuộc sống của con người phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng của môi trường và các nguồn tài nguyên do thiên nhiên đem lại. Môi trường và tài nguyên thiên nhiên là gì? Chúng có vai trò như thế nào đối với sự phát triển của xã hội loài người?
Lời giải:
- Môi trường: bao gồm các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người.
- Tài nguyên thiên nhiên: là toàn bộ giá trị vật chất có trong tự nhiên mà con người có thể khai thác, chế biến, sử dụng để phục vụ cuộc sống.
- Vai trò: môi trường là không gian sống, cung cấp tài nguyên, chứa đựng chất thải và lưu giữ thông tin; tài nguyên thiên nhiên là nguồn lực quan trọng cho sản xuất, là cơ sở để tích luỹ vốn và phát triển ổn định.
1. Môi trường
a) Khái niệm và đặc điểm
Câu hỏi trang 108
Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục a, hãy nêu khái niệm, đặc điểm của môi trường.
Lời giải:
a) Khái niệm:
- Môi trường bao gồm các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế, xã hội, sự tồn tại, phát triển của con người và tự nhiên.
b) Đặc điểm:
- Môi trường sống của con người là tổng hợp những điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng tới đời sống và sự phát triển của con người. Môi trường được phân thành 3 loại:
- Môi trường tự nhiên: bao gồm các yếu tố tự nhiên như nước, đất, không khí, sinh vật,…
- Môi trường xã hội: bao gồm các mối quan hệ giữa con người với con người như luật lệ, phong tục tập quán, cam kết, quy định,…
- Môi trường nhân tạo: bao gồm tất cả các yếu tố do con người tạo ra như cơ sở hạ tầng, các khu đô thị,…
- Môi trường có mối quan hệ mật thiết và tác động qua lại với con người.
b) Vai trò của môi trường
Câu hỏi 1 trang 109
Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục b, hãy phân tích vai trò của môi trường đối với con người.
Lời giải:
Môi trường có những vai trò chủ yếu sau:
- Là không gian sống của con người: các thành phần như bức xạ mặt trời, đất, nước, không khí,… đều là những yếu tố thiết yếu cho sự sống của con người.
- Là nguồn cung cấp tài nguyên cho sản xuất và đời sống: như đất, nước, khoáng sản, gỗ,…
- Là nơi chứa đựng chất thải do con người tạo ra: mọi hoạt động sản xuất và tiêu dùng đều phát sinh chất thải và đưa vào môi trường.
- Là nơi lưu giữ và cung cấp thông tin.
Lưu ý: Môi trường có vai trò rất quan trọng nhưng không phải là nguyên nhân quyết định sự phát triển của xã hội. Vai trò quyết định thuộc về phương thức sản xuất (gồm sức sản xuất và quan hệ sản xuất).
Câu hỏi 2 trang 109
Đề bài: Môi trường bị ô nhiễm, thoái hoá sẽ ảnh hưởng như thế nào tới cuộc sống con người?
Lời giải:
a) Ảnh hưởng đến sức khoẻ con người:
- Ô nhiễm không khí gây các bệnh về hô hấp (viêm phổi, hen suyễn,…).
- Ô nhiễm nước, đất gây các bệnh về tiêu hoá, ung thư, ngộ độc,…
b) Ảnh hưởng đến đời sống và sản xuất:
- Giảm chất lượng cuộc sống: thiếu nước sạch, không khí trong lành,…
- Giảm năng suất cây trồng, vật nuôi do đất, nước bị ô nhiễm.
- Gây ra các thiên tai như hạn hán, lũ lụt, sạt lở đất,…
c) Ảnh hưởng đến các thế hệ tương lai:
- Suy giảm tài nguyên, mất cân bằng sinh thái → thế hệ sau thiếu tài nguyên để phát triển.
→ Vì vậy, việc bảo vệ môi trường là trách nhiệm chung của toàn xã hội.
2. Tài nguyên thiên nhiên
a) Khái niệm và đặc điểm
Câu hỏi trang 109
Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục a, hãy trình bày khái niệm, đặc điểm của tài nguyên thiên nhiên.
Lời giải:
a) Khái niệm:
- Tài nguyên thiên nhiên là toàn bộ giá trị vật chất có trong tự nhiên mà con người có thể khai thác, chế biến, sử dụng để phục vụ cuộc sống.
b) Đặc điểm:
- Tài nguyên thiên nhiên phân bố không đồng đều trong không gian. Các tài nguyên có giá trị kinh tế cao thường được hình thành qua quá trình phát triển lâu dài.
- Tài nguyên thiên nhiên rất đa dạng.
- Cách phân loại thông dụng nhất hiện nay là dựa vào khả năng tái sinh của tài nguyên so với tốc độ tiêu thụ của con người:
| Phân loại | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tài nguyên vô hạn | Có thể tự tái tạo liên tục, không phụ thuộc vào tác động của con người | Năng lượng mặt trời, gió, thuỷ triều, sóng biển, địa nhiệt,… |
| Tài nguyên hữu hạn – có thể tái tạo | Có thể tự duy trì hoặc tự bổ sung liên tục nếu được quản lí một cách thông minh | Nước, đất, sinh vật,… |
| Tài nguyên hữu hạn – không thể tái tạo | Tốc độ tiêu thụ của con người vượt quá tốc độ bổ sung, phục hồi | Than đá, sắt,… |
b) Vai trò của tài nguyên thiên nhiên
Câu hỏi trang 110
Đề bài: Dựa vào thông tin trong mục b, hãy phân tích vai trò của tài nguyên thiên nhiên đối với sự phát triển của xã hội loài người.
Lời giải:
Tài nguyên thiên nhiên có vai trò quan trọng đối với mỗi quốc gia:
a) Là nguồn lực quan trọng của quá trình sản xuất:
- Đặc biệt trong việc phát triển các ngành công nghiệp khai thác, chế biến.
- Cung cấp nguyên – nhiên liệu cho các ngành kinh tế khác.
b) Là cơ sở để tích luỹ vốn và phát triển ổn định:
- Với hầu hết các quốc gia, việc tích luỹ vốn đòi hỏi phải có quá trình lâu dài.
- Tuy nhiên, nhiều quốc gia nhờ nguồn tài nguyên phong phú, đa dạng đã có thể rút ngắn quá trình tích luỹ vốn bằng cách khai thác sản phẩm thô để bán.
- Sự giàu có về tài nguyên thiên nhiên giúp các quốc gia ít lệ thuộc vào quốc gia khác, tạo cơ hội phát triển kinh tế ổn định.
c) Lưu ý:
- Sự phát triển của khoa học – kĩ thuật đang làm thay đổi giá trị của nhiều loại tài nguyên:
- Một số tài nguyên bị khai thác cạn kiệt → trở thành quý hiếm.
- Một số tài nguyên trước đây có giá trị cao, nay trở nên phổ biến và có giá thấp do tìm ra phương pháp chế biến hiệu quả hoặc tìm ra nguyên liệu thay thế.
Luyện tập – Vận dụng
Luyện tập trang 110
Đề bài: Dựa vào khả năng tái sinh, hãy phân loại các tài nguyên sau: kim loại, thực vật, khí thiên nhiên, nước, gió, than đá, đất.
Lời giải:
Dựa vào khả năng tái sinh, ta phân loại 7 loại tài nguyên trên như sau:
| Phân loại | Tài nguyên |
|---|---|
| Tài nguyên vô hạn | Gió |
| Tài nguyên hữu hạn – có thể tái tạo | Thực vật, nước, đất |
| Tài nguyên hữu hạn – không thể tái tạo | Kim loại, khí thiên nhiên, than đá |
Vận dụng trang 110
Đề bài: Tìm hiểu về vai trò của tài nguyên khoáng sản đối với phát triển công nghiệp ở Việt Nam.
Lời giải:
Đây là câu vận dụng, em có thể tự tìm hiểu thêm. Dưới đây là gợi ý mẫu:
a) Việt Nam có tài nguyên khoáng sản đa dạng:
- Khoáng sản nhiên liệu: than đá (Quảng Ninh), dầu mỏ và khí tự nhiên (thềm lục địa phía Nam).
- Khoáng sản kim loại: sắt, bô-xít, đồng, thiếc, vàng,…
- Khoáng sản phi kim loại: đá vôi, cao lanh, cát thuỷ tinh,…
b) Vai trò của tài nguyên khoáng sản đối với phát triển công nghiệp:
- Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp năng lượng: than → nhiệt điện; dầu khí → các nhà máy điện khí, lọc dầu.
- Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp luyện kim: sắt → luyện thép; bô-xít → sản xuất nhôm.
- Cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng: đá vôi → xi măng; cao lanh → gốm sứ.
- Tạo nguồn hàng xuất khẩu, mang lại ngoại tệ cho đất nước (dầu thô, than đá,…).
- Góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm cho người lao động.
→ Tài nguyên khoáng sản là nguồn lực quan trọng giúp công nghiệp Việt Nam phát triển. Tuy nhiên, cần khai thác hợp lí, tiết kiệm và đi đôi với bảo vệ môi trường.
ThS. Trần Ngọc Báu
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Địa Lí THPT
Trình độ: Thạc sĩ Địa lý, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ GIS, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 11+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Cầu Giấy