Nhiễm Sắc Thể & Bộ Nhiễm Sắc Thể
Khái niệm · Hình dạng · Cấu trúc · Bộ NST 2n & n · Tính đặc trưng
Khi nhuộm tế bào bằng thuốc nhuộm kiềm tính rồi quan sát dưới kính hiển vi quang học, trong nhân tế bào xuất hiện các cấu trúc bắt màu đậm. Những cấu trúc này biến đổi hình dạng trong quá trình tế bào phân chia và được gọi là nhiễm sắc thể (viết tắt: NST).
Chức năng của NST: NST là cấu trúc mang gene — các gene được sắp xếp theo chiều dọc trên NST. NST là cơ sở vật chất chủ yếu của tính di truyền ở cấp độ tế bào.
a) Hình dạng nhiễm sắc thể
Hình dạng NST quan sát rõ nhất ở kì giữa của quá trình phân bào, khi NST ở trạng thái kép và đóng xoắn cực đại, thể hiện hình dạng đặc trưng. Tại thời điểm này, NST thường có các dạng:
NST kép gồm 2 chromatid (nhiễm sắc tử) chị em gắn với nhau tại tâm động.
• 1 phân tử DNA
• 1 tâm động
• Sau khi tách ở kì sau
• 2 phân tử DNA
• 1 tâm động (chung)
• Sau khi DNA nhân đôi
Vị trí tâm động quyết định hình dạng NST:
b) Cấu trúc nhiễm sắc thể
NST được cấu tạo bởi DNA và protein histone. Mỗi chromatid gồm 1 phân tử DNA liên kết với nhiều phân tử protein histone, tạo thành sợi nhiễm sắc. Sợi nhiễm sắc được cuộn xoắn qua nhiều mức độ khác nhau tạo nên NST.
Các mức cấu trúc (từ nhỏ đến lớn):
Nhờ cách "đóng gói" này, phân tử DNA có kích thước rất lớn (hệ gene người dài tới hàng mét) được cuộn gọn gàng bên trong nhân tế bào chỉ có đường kính khoảng $5 \, \mu m$.
Trong nhân tế bào sinh dưỡng, các NST tồn tại thành từng cặp. Mỗi cặp gồm hai chiếc giống nhau về hình dạng, kích thước và cấu trúc → gọi là cặp NST tương đồng.
Bộ NST của một số loài (Bảng 42.1 SGK):
| Loài | Người | Tinh tinh | Gà | Cà chua | Ruồi giấm | Đậu Hà Lan | Ngô | Lúa nước | Bắp cải |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2n | 46 | 48 | 78 | 24 | 8 | 14 | 20 | 24 | 18 |
| n | 23 | 24 | 39 | 12 | 4 | 7 | 10 | 12 | 9 |
Những điểm cần lưu ý quan trọng:
VD: Mọi giống ngô đều có $2n = 20$; mọi giống chó nhà đều có $2n = 78$.
VD: Người có $2n = 46$, gà có $2n = 78$ — không có nghĩa gà tiến hoá hơn người.
VD: Cà chua và lúa nước đều có $2n = 24$ nhưng bộ NST hoàn toàn khác nhau.
Để xem lý thuyết đầy đủ kèm hình ảnh minh hoạ và phương pháp giải các dạng bài tập chi tiết (xác định số NST trong giao tử, tính tổng NST sau nguyên phân, bài tập về nucleosome…), hãy đọc bài viết bên dưới:
Khái niệm, hình dạng, cấu trúc NST, bộ NST $2n$ và $n$, tính đặc trưng và các dạng bài tập điển hình kèm ví dụ & lời giải chi tiết.
Sau khi đã nắm vững lý thuyết, các em hãy chuyển sang tab Bài Tập để luyện 23 câu bám sát chương trình SGK!
Cùng luyện bài Nhiễm sắc thể!
23 câu: 18 trắc nghiệm · 2 đúng/sai · 3 tự luận
Tuyệt vời!
Cô Trần Thị Thanh Thảo
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Khoa Học Tự Nhiên THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm KHTN, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 6+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Siêu