Hệ Số Góc Của Đường Thẳng
Hệ số góc, hai đường thẳng song song và cắt nhau
Trong mặt phẳng tọa độ $Oxy$, gọi $A$ là giao điểm của đường thẳng $y = ax + b$ với trục $Ox$, và $T$ là một điểm thuộc đường thẳng $y = ax + b$ có tung độ dương. Góc $\alpha$ tạo bởi đường thẳng và trục $Ox$ được định nghĩa là góc tạo bởi tia $Ax$ và tia $AT$.
Lưu ý: $0° < \alpha < 180°$.
🔵 Mối liên hệ giữa hệ số góc và góc $\alpha$:
Góc $\alpha$ là góc nhọn
($0° < \alpha < 90°$)
Góc $\alpha$ là góc tù
($90° < \alpha < 180°$)
Xác định hệ số góc của các đường thẳng sau:
Biến đổi: $y = \dfrac{2x}{2} + \dfrac{1}{2} = x + \dfrac{1}{2}$ → hệ số góc $a = 1$ (KHÔNG phải $a = 2$!).
Phải biến đổi về dạng chuẩn $y = ax + b$ trước khi đọc hệ số góc.
Khi đã biết hệ số góc $a$, hàm số có dạng $y = ax + b$. Ta cần tìm thêm $b$ dựa vào điều kiện đề bài.
🔵 Ba trường hợp thường gặp:
Tìm hàm số bậc nhất có đồ thị đi qua điểm $(1; -2)$ và có hệ số góc là $3$.
Hàm số có dạng $y = 3x + b$. Thay $x = 1$, $y = -2$:
Vậy hàm số là $\mathbf{y = 3x - 5}$.
Tìm hàm số bậc nhất có hệ số góc $-2$ và cắt trục hoành tại điểm có hoành độ $3$.
Hàm số có dạng $y = -2x + b$. Cắt trục hoành tại $x = 3$ → tại đó $y = 0$. Thay vào:
Vậy hàm số là $\mathbf{y = -2x + 6}$.
Cho hai đường thẳng $(d): y = ax + b$ và $(d'): y = a'x + b'$ (cả hai đều là hàm bậc nhất, tức $a \neq 0$, $a' \neq 0$).
Khi hai đường thẳng cùng hệ số góc ($a = a'$), chúng có cùng độ dốc. Khi đó:
và $b \neq b'$
và $b = b'$
Tìm các cặp đường thẳng song song trong các đường thẳng:
$(a)$ $y = 2x + 1$ ; $(b)$ $y = -1 - 2x$ ; $(c)$ $y = 2 + 2x$ ; $(d)$ $y = -1 + 2x$
Bước 1 — Đưa về dạng chuẩn:
Bước 2 — So sánh: Các đường thẳng $(a)$, $(c)$, $(d)$ đều có $a = 2$ nhưng $b$ khác nhau ($1, 2, -1$) → đôi một song song.
Vậy các cặp song song: $(a) \parallel (c)$, $(a) \parallel (d)$, $(c) \parallel (d)$.
Tìm $m$ để $y = (m+1)x + 2$ ($m \neq -1$) song song với $y = -2x + 1$.
Vậy $\mathbf{m = -3}$.
Khi hai đường thẳng có hệ số góc khác nhau, chúng có độ dốc khác nhau → sẽ cắt nhau tại đúng một điểm.
khi và chỉ khi
$b \neq b'$
$b = b'$
(không cần điều kiện về $b$)
Tìm $m$ để $y = mx - 2$ ($m \neq 0$) cắt $y = -2x + 1$.
Điều kiện cắt nhau: $a \neq a'$ → $m \neq -2$.
Kết hợp điều kiện hàm bậc nhất ($m \neq 0$):
$m \neq 0$ và $m \neq -2$
Đây là dạng bài nâng cao kết hợp giữa "vị trí tương đối" và "tọa độ điểm đặc biệt".
🔵 Cắt nhau tại điểm trên trục tung:
Điểm trên trục tung có $x = 0$. Thay $x = 0$ vào cả hai hàm số → cả hai cùng cho ra giá trị $y$. Cho hai giá trị $y$ bằng nhau → giải tìm tham số.
⚠️ Cẩn thận: Nếu chỉ có $b = b'$ mà quên kiểm tra $a \neq a'$, có thể rơi vào trường hợp hai đường trùng nhau — khi đó không tồn tại "một điểm cắt" duy nhất.
🔵 Cắt nhau tại điểm trên trục hoành:
Điểm trên trục hoành có $y = 0$. Cho $y = 0$ vào cả hai hàm số → tìm $x$ tương ứng. Cho hai giá trị $x$ bằng nhau → giải tìm tham số.
⚠️ Luôn kiểm tra:
Tìm $m$ để $(d): y = (m-1)x + 2m - 3$ cắt $y = 2x + 1$ tại một điểm trên trục tung.
Cho $x = 0$:
Kiểm tra: $a = m - 1 = 1 \neq 2 = a'$ ✓ (cắt nhau).
Vậy $\mathbf{m = 2}$.
Tìm $m$ để $(d): y = 2x + (m-1)$ và $(d'): y = 3x - 5$ cắt nhau tại một điểm trên trục hoành.
Cho $y = 0$ vào $(d')$: $0 = 3x - 5 ⇔ x = \dfrac{5}{3}$.
Vậy điểm giao là $\left(\dfrac{5}{3}; 0\right)$. Thay vào $(d)$:
Kiểm tra: $a = 2 \neq 3 = a'$ ✓.
Khi hai đường thẳng cắt nhau, ta tìm tọa độ giao điểm theo các bước:
$a \neq a'$
bằng nhau
tìm $x$
tìm $y$
🔵 Lý do: Tại giao điểm, hai hàm số có cùng giá trị $y$ ứng với cùng một $x$. Nên ta giải:
Tìm tọa độ giao điểm của hai đường thẳng $(d): y = 3x - 1$ và $(d'): y = 5x - 2$.
Bước 1 — Kiểm tra: $a = 3 \neq 5 = a'$ ✓ (cắt nhau).
Bước 2 — Lập phương trình:
Bước 3 — Tìm $y$: Thay $x = \dfrac{1}{2}$ vào $(d)$: $y = 3 \cdot \dfrac{1}{2} - 1 = \dfrac{1}{2}$.
Vậy giao điểm là $\mathbf{\left(\dfrac{1}{2}; \dfrac{1}{2}\right)}$.
Kiểm tra: Thay vào $(d')$: $5 \cdot \dfrac{1}{2} - 2 = \dfrac{1}{2}$ ✓.
• Hệ số góc: là $a$ trong $y = ax + b$. $a > 0$ → góc nhọn; $a < 0$ → góc tù.
• Song song: $a = a'$ và $b \neq b'$.
• Trùng nhau: $a = a'$ và $b = b'$.
• Cắt nhau: $a \neq a'$.
• Cắt trên trục tung: $b = b'$ (mẹo).
• Tìm giao điểm: cho $ax + b = a'x + b'$, giải tìm $x$, rồi tính $y$.
Cùng luyện tập về Hệ số góc nhé!
25 câu · 6 dạng từ dễ đến khó
Tuyệt vời!

Thầy Võ Văn Trung
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Toán THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Toán, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Du
