Thu Thập và Phân Loại Dữ Liệu
Phương pháp thu thập, phân loại 4 loại dữ liệu: rời rạc, liên tục, sắp / không sắp thứ tự
Khi cần tìm hiểu một vấn đề (chiều cao học sinh, ý kiến về hoạt động ngoại khóa, nhiệt độ hằng ngày...), bước đầu tiên luôn là thu thập dữ liệu. Có hai phương pháp chính:
• Người thu thập tự đi đo, đếm, hỏi, quan sát → trực tiếp.
• Người thu thập lấy từ nguồn có sẵn (sách, báo, Internet, báo cáo) → gián tiếp.
a) Dữ liệu về dân số các tỉnh thành Việt Nam.
→ Vào website Tổng cục Thống kê để tra cứu. Đây là thu thập gián tiếp.
b) Số liệu về lượng nước tiêu thụ hằng ngày của một cây trong vườn.
→ Trực tiếp tưới nước, đo lượng nước và ghi lại hằng ngày. Đây là thu thập trực tiếp (làm thí nghiệm).
c) Ý kiến của các bạn về địa điểm tham quan tuần tới.
→ Hỏi trực tiếp từng bạn hoặc phát phiếu khảo sát. Đây là thu thập trực tiếp (phỏng vấn).
Dữ liệu thu thập được có thể là số (gọi là số liệu) hoặc không là số. Dựa vào đó, ta phân thành 4 loại:
Bước 1: Dữ liệu có phải là số không?
• Nếu CÓ → tiếp tục Bước 2.
• Nếu KHÔNG → tiếp tục Bước 3.
Bước 2: Dữ liệu thu được từ phép đo hay phép đếm?
• Đo (chiều cao, cân nặng, nhiệt độ, thời gian) → liên tục.
• Đếm (số người, số sản phẩm, số lần) → rời rạc.
Bước 3: Có thể sắp thứ tự được không?
• CÓ (Dễ < TB < Khó) → không là số, sắp thứ tự.
• KHÔNG (tên loài, tên người) → không là số, không sắp thứ tự.
| Dữ liệu | Phân loại |
|---|---|
| Số học sinh trong lớp: 35; 40; 32... | Rời rạc (đếm) |
| Chiều cao: 145,3 cm; 150,7 cm... | Liên tục (đo) |
| Đánh giá: Dễ, TB, Khó, Rất khó | Không số, sắp được |
| Tên loài hoa: hồng, lan, cúc... | Không số, không sắp |
Đây là khái niệm mới ở lớp 8 (so với lớp 7). Khi dữ liệu là số, ta phân tiếp thành 2 loại:
• Số liệu rời rạc là số liệu không phải là số liệu liên tục.
🔵 Cách phân biệt: "Đo" hay "Đếm"?
🔵 Ví dụ thường gặp:
Hỏi: "Giá trị có thể là 2,5 (hoặc một số thập phân bất kỳ) không?"
• 2,5 kg cân nặng — được → liên tục ✓
• 2,5 giờ đọc sách — được → liên tục ✓
• 2,5 học sinh — không được (không có nửa học sinh!) → rời rạc ✗
• 2,5 chiếc xe máy — không được → rời rạc ✗
a) An hỏi: "Bạn nặng bao nhiêu kilôgam?" Kết quả: 48; 51; 46; 145; 48.
→ Cân nặng từ phép đo → số liệu liên tục. (Lưu ý: giá trị 145 kg không hợp lí với học sinh lớp 8.)
b) An hỏi: "Tên bạn có bao nhiêu chữ cái?" Kết quả: 4; 5; 6; 3; 5.
→ Số chữ cái từ phép đếm → số liệu rời rạc.
Khi dữ liệu không phải là số, ta phân tiếp thành 2 loại dựa vào việc có thể sắp thứ tự được hay không:
a) "Đánh giá đề thi: Khó, Rất khó, Trung bình, Dễ, Khó."
→ Có thể sắp thứ tự: Dễ < TB < Khó < Rất khó. Loại: không là số, sắp thứ tự được.
b) "Mạng điện thoại: Viettel, Mobifone, Vinaphone..."
→ Không có mạng nào "lớn hơn" mạng nào theo nghĩa toán học. Loại: không là số, không sắp thứ tự được.
Khi thu thập dữ liệu thực tế, đôi khi có giá trị không hợp lí (do ghi nhầm, đọc nhầm, lỗi nhập liệu...). Ta cần biết cách phát hiện và kiểm tra lại.
🔵 Quy trình kiểm tra:
🔵 Một số khoảng hợp lí thường gặp:
| Đối tượng | Khoảng hợp lí |
|---|---|
| Cân nặng HS lớp 8 | khoảng 30 – 70 kg |
| Chiều cao HS lớp 8 | khoảng 130 – 180 cm |
| Số ti vi trong nhà | khoảng 0 – 5 chiếc |
| Số xe máy mỗi nhà | khoảng 0 – 5 chiếc |
| Tên người Việt | khoảng 2 – 10 chữ cái |
Lan hỏi 4 bạn: "Gia đình bạn có bao nhiêu xe máy?" Kết quả thu được:
An hỏi 5 bạn: "Bạn nặng bao nhiêu kilôgam?" Kết quả:
• 2 phương pháp thu thập: trực tiếp (tự đo, đếm, hỏi) và gián tiếp (lấy từ nguồn có sẵn).
• 4 loại dữ liệu: ① Số liệu rời rạc (đếm) — ② Số liệu liên tục (đo) — ③ Không là số, sắp thứ tự — ④ Không là số, không sắp thứ tự.
• Mẹo phân biệt rời rạc/liên tục: hỏi "Có thể là 2,5 không?" — Có → liên tục, Không → rời rạc.
• Giá trị bất thường: ước lượng khoảng hợp lí, giá trị ngoài khoảng cần kiểm tra lại.
🔵 Quy trình áp dụng tổng quát:
Nắm vững bài này sẽ giúp các em dễ dàng tiếp cận các bài về bảng tần số, biểu đồ tranh, biểu đồ cột, biểu đồ đoạn thẳng... ở các bài tiếp theo.
Cùng luyện tập về Thu thập & Phân loại dữ liệu nhé!
23 câu · 6 dạng từ dễ đến khó
Tuyệt vời!
Thầy Võ Văn Trung
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Toán THCS
Trình độ: Cử nhân Sư phạm Toán, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ A2
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THCS Nguyễn Du