Chọn đến phần học sinh cần nhanh chóng thông qua mục lục bằng cách click đến phần đó
I. Tìm hiểu chung
1. Tác giả
- A-lếch-xan-đrơ Xéc-ghê-ê-vích Pu-skin (1799 – 1837) là người đặt nền móng cho văn học hiện thực Nga thế kỉ XIX.
- Sinh ra trong gia đình trí thức quý tộc lâu đời, Pu-skin sớm bộc lộ thiên hướng văn chương, bắt đầu sáng tác từ khi lên bảy, tám tuổi.
- Vì những vần thơ ca ngợi tự do, chống lại chế độ nông nô chuyên chế, Pu-skin hai lần bị đày: xuống Phương Nam (1820 – 1823), rồi lên một trang trại hẻo lánh ở Phương Bắc (1824 – 1826). Ông qua đời năm 1837 sau một cuộc đấu súng.
- Được xem là “mặt trời của thi ca Nga”, có cống hiến lớn nhất trong thơ trữ tình với hơn 800 bài thơ đặc sắc.
- Phong cách thơ trữ tình:
- Ngôn từ chính xác, giản dị, trong sáng, hàm súc.
- Sắc màu, hình ảnh, âm thanh không chỉ thể hiện tâm trạng mà còn chuyên chở những vận động ý thức của nhân vật trữ tình, hướng tới hoá giải khúc mắc trong lòng người để đạt tới xúc cảm cân bằng, hài hoà.
- Thơ Pu-skin tràn ngập tinh thần nhân văn, vừa cao cả, vừa trần thế.
2. Tác phẩm
- Hoàn cảnh sáng tác:
- Tháng 12/1825, cuộc khởi nghĩa của những người trí thức quý tộc tiến bộ chống lại chế độ nông nô chuyên chế nổ ra rộng khắp nước Nga. Đầu năm 1826, cuộc khởi nghĩa bị Nga hoàng dập tắt.
- Mùa đông năm 1826, nỗi buồn riêng của nhà thơ ở nơi đày ải, nỗi buồn chung của nhân dân sau thất bại của cuộc khởi nghĩa, cùng ý chí và khát vọng vượt qua những giây phút tủi buồn đã trở thành nguồn cảm hứng để Pu-skin sáng tác bài thơ.
- Thể loại: thơ trữ tình (bản dịch thơ – Thuý Toàn dịch).
- Bố cục (3 phần):
- Phần 1 (khổ 1): Con đường mùa đông – nỗi buồn và nỗ lực vận động vượt qua trở ngại.
- Phần 2 (khổ 2 – 6): Con đường mùa đông – cảnh vật và vận động tâm tưởng của người lữ hành.
- Phần 3 (khổ 7): Con đường mùa đông – vững bước hành trình cùng những điểm tựa tinh thần và ý thức về sứ mệnh.
II. Trước khi đọc
Câu hỏi: Hãy hình dung những trở ngại tinh thần mà một người độc hành trên đường lạnh vắng có thể phải đối diện. Theo bạn, để vượt qua những trở ngại đó, người ta có thể làm gì?
Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.
- Cách 1: Một người độc hành trên đường lạnh vắng có thể phải đối diện với những trở ngại tinh thần như: nỗi cô đơn, nỗi sợ hãi, cảm giác lạc lõng, sự tuyệt vọng, nỗi nhớ nhà, nhớ người thân… Để vượt qua, người ta có thể nghĩ về những điều tốt đẹp đang chờ phía trước – gia đình, người yêu thương, mái ấm; có thể hát một bài hát quen thuộc, nhớ về kỉ niệm vui, hoặc tự nhủ với mình về mục đích của cuộc hành trình để có thêm động lực bước tiếp.
- Cách 2: Em nghĩ trở ngại lớn nhất là cảm giác đơn độc – không có ai đồng hành, không có ai chia sẻ. Bên cạnh đó là sự buồn chán, mệt mỏi vì cảnh vật đơn điệu, lạnh lẽo. Để vượt qua, người ta cần một điểm tựa tinh thần: có thể là niềm tin vào ngày mai, hình bóng người thân yêu đang chờ đợi, hoặc lí tưởng, mục tiêu sống của bản thân. Chính những điểm tựa ấy giúp con người không gục ngã giữa hành trình gian khó.
III. Trong khi đọc
1. Mỗi hình ảnh, âm thanh trong bài thơ vừa nhấn mạnh nỗi buồn, vừa thể hiện hoạt động không ngừng cố gắng vượt qua trở ngại
Có thể thấy điều này qua các chi tiết:
- Hình ảnh “trăng”: vừa “buồn rải ánh vàng lai láng” (nhấn mạnh nỗi buồn), vừa “xuyên qua làn sương gọn sóng” (thể hiện sự vận động, vượt qua trở ngại).
- Âm thanh “nhạc ngựa”: vừa “đều đều buồn tẻ” (nỗi buồn), vừa “khắc khoải lòng quê” (kết nối tâm tưởng).
- Hình ảnh “xe tam mã”: “băng đi” – biểu tượng cho sự chuyển động không ngừng trên con đường.
→ Mỗi yếu tố đều mang hai mặt: vừa nhấn mạnh sự ảm đạm của cảnh, vừa cho thấy hướng vận động vượt qua trở ngại của nhân vật trữ tình.
2. Giữa ngoại cảnh và những hình ảnh xuất hiện trong tâm tưởng có sự tương phản như thế nào?
- Ngoại cảnh (khổ 4): “Không một mái lều, ánh lửa…”, “Tuyết trắng và rừng bao la…”, “những cột dài cây số” → lạnh lẽo, vắng vẻ, đơn điệu, đơn độc.
- Hình ảnh trong tâm tưởng (khổ 5, 6): “em yêu thương”, “lò lửa đỏ”, “ngắm em, ngắm mãi không thôi”, “bên nhau trong đêm” → ấm áp, hạnh phúc, gần gũi, sum vầy.
→ Sự tương phản giữa cảnh tù túng, lạnh giá bên ngoài và thế giới tinh thần ấm áp bên trong cho thấy nhân vật trữ tình đang tìm điểm tựa trong tâm tưởng để vượt qua hành trình gian khó.
3. Lời than “Ôi buồn đau, ôi cô lẻ…” kết nối tâm tưởng nhân vật trữ tình với ai? Ở đâu?
- Lời than đó kết nối tâm tưởng nhân vật trữ tình với Nhi-na – người yêu của ông.
- Ở đâu: tâm tưởng nhân vật trữ tình hướng về mái nhà ấm áp, bên lò lửa đỏ, nơi có Nhi-na đang chờ đợi – biểu tượng của tổ ấm, tình yêu và hạnh phúc.
→ Đây là điểm tựa tinh thần giúp nhân vật trữ tình vượt qua nỗi buồn đau, cô lẻ trên con đường mùa đông lạnh giá.
4. Những hình tượng thơ đã xuất hiện trong bài được điểm lại như thế nào?
Trong khổ thơ cuối, các hình tượng đã xuất hiện trước đó được điểm lại một lần nữa:
- Nhi-na: được nhắc tên trực tiếp – “Sầu lắm, Nhi-na”.
- Con đường: “đường xa vắng”.
- Bác xà ích: “Ngủ quên bác xà ích lặng im”.
- Nhạc ngựa: “đều đều buông xa thẳm”.
- Trăng và sương: “Sương mờ che lấp ánh trăng nghiêng”.
→ Cách điểm lại này tạo nên kết cấu vòng tròn cho bài thơ, đồng thời cho thấy trạng thái cảm xúc đã đổi khác – vẫn là những hình tượng ấy nhưng tâm trạng đã lắng lại, hài hoà hơn.
IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi
Câu 1: Nhan đề bài thơ Con đường mùa đông gợi cho bạn những liên tưởng gì?
- “Con đường”: gợi ý niệm về sự vận động, về hành trình cuộc đời.
- “Mùa đông”: gợi cảm xúc giá lạnh, ảm đạm, nỗi buồn, sự cô đơn.
- Kết hợp lại, “Con đường mùa đông” mang nghĩa biểu tượng:
- Là hành trình thực của người lữ khách giữa mùa đông nước Nga.
- Là hành trình cuộc đời với nhiều khó khăn, trở ngại, cô đơn, lạnh giá mà mỗi con người phải đi qua.
- Đồng thời gợi ý thức vượt qua trở ngại, lấy lại thăng bằng tinh thần trên đường đời.
→ Nhan đề vừa cụ thể, vừa giàu ý nghĩa biểu tượng, mở ra mạch cảm xúc và suy tưởng của bài thơ.
Câu 2: Những hình ảnh (“trăng”, “cột sọc chỉ đường”) và âm thanh (“tiếng lục lạc”, “kim đồng hồ kêu tích tắc”) trong bài thơ đã diễn tả mâu thuẫn giữa nỗi buồn với ý thức vận động vượt qua trở ngại của nhân vật trữ tình trên con đường mùa đông như thế nào?
| Hình ảnh / Âm thanh | Nhấn mạnh nỗi buồn | Thể hiện ý thức vận động |
|---|---|---|
| Trăng | “buồn rải ánh vàng lai láng” – ánh sáng buồn bã, mờ ảo | “Xuyên qua làn sương gọn sóng”, “chiếu qua” – ánh trăng vẫn cố xuyên qua sương mù để toả sáng |
| Cột sọc chỉ đường | “Đơn độc rơi vào tầm mắt” – đơn điệu, cô độc | “sừng sững chào ta” – đánh dấu chặng đường, ghi nhận sự tiến lên |
| Tiếng lục lạc | “đều đều buồn tẻ”, “đơn điệu” – gợi sự nhàm chán | “rung lên”, “khắc khoải lòng quê” – báo hiệu xe vẫn đang chuyển động |
| Kim đồng hồ kêu tích tắc | Gợi sự đều đặn, đơn điệu của thời gian | “Xoay đủ những vòng nhịp nhàng” – biểu tượng cho bước đi không ngừng của thời gian, xua đi nỗi buồn |
→ Mỗi hình ảnh, âm thanh đều đa nghĩa, đồng thời thể hiện hai mặt của con đường mùa đông: vừa u buồn, đơn điệu, vừa luôn vận động, tiến về phía trước. Đó cũng chính là quy luật của cuộc sống: cuộc đời luôn chuyển động, xua đi nỗi buồn để giữ lại niềm vui, hạnh phúc.
Câu 3: Xác định những hình ảnh, hoạt động tương phản trong khổ thơ 4. Nhân vật trữ tình xuất hiện ở khổ thơ này có còn chìm trong cảnh vật u buồn nữa không? Vì sao?
a) Những hình ảnh, hoạt động tương phản trong khổ 4:
“Không một mái lều, ánh lửa… Tuyết trắng và rừng bao la… Chỉ những cột dài cây số Bên đường sừng sững chào ta.”
| Tương phản | Hình ảnh |
|---|---|
| Ánh lửa – mái lều (ấm áp, sum vầy) >< rừng sâu – tuyết (lạnh lẽo, hoang vắng) | “Không một mái lều, ánh lửa” >< “Tuyết trắng và rừng bao la” |
| “Không” (sự vắng mặt) >< “Chỉ có” (sự xuất hiện đơn độc) | Không mái lều, ánh lửa >< Chỉ những cột dài cây số |
| Chiều vận động ngược nhau | “Những cột dài cây số” đứng yên >< Người lữ khách “chào ta” tiến lên |
b) Nhân vật trữ tình không còn chìm trong cảnh vật u buồn nữa. Vì:
- Hình ảnh “những cột dài cây số bên đường sừng sững chào ta” là biểu tượng cho những cột mốc trong cuộc đời – chúng ngược chiều với sự vận động tiến lên của con người.
- Sự xuất hiện của từ “chào ta” cho thấy nhân vật trữ tình đã tách mình ra khỏi cảnh vật, chủ động vận động về phía trước, không còn bị cảnh vật chi phối.
- Tâm tưởng của nhân vật trữ tình bắt đầu hướng về phía khác – về Nhi-na, về mái ấm – chuẩn bị cho sự chuyển dịch ở các khổ thơ tiếp theo.
Câu 4: Xác định không gian, thời gian tâm tưởng của nhân vật trữ tình trong hai khổ thơ 5, 6. Hãy hình dung nhân vật trữ tình được tận hưởng những gì và tiếp tục đấu tranh với nỗi buồn ra sao
a) Không gian, thời gian tâm tưởng:
- Không gian: mái ấm gia đình – “bên lò lửa đỏ” – không gian ấm áp, riêng tư.
- Thời gian: ngày mai và nửa đêm – “Trở về với em ngày mai”, “Để ta bên nhau trong đêm” – đó là thời gian tương lai, tràn ngập hi vọng.
→ Đây là không gian, thời gian trong tâm tưởng – đối lập hoàn toàn với hiện thực con đường mùa đông lạnh giá, vắng vẻ.
b) Nhân vật trữ tình tận hưởng những gì:
- Hơi ấm của mái nhà: “bên lò lửa đỏ”.
- Hơi ấm của tình yêu: “Ngắm em, ngắm mãi không thôi”, “Để ta bên nhau trong đêm”.
- Sự bình yên, riêng tư: được “xua lũ người tẻ ngắt”, không có ai chia cắt đôi mình.
c) Tiếp tục đấu tranh với nỗi buồn như thế nào:
- Gọi tên Nhi-na – như níu giữ một điểm tựa tình yêu giữa hành trình gian khó.
- Đối mặt với “kim đồng hồ kêu tích tắc” – biểu tượng cho bước đi không ngừng của thời gian → tin rằng thời gian sẽ xua đi nỗi buồn, đưa nhân vật về với người yêu.
- Hướng tới tương lai với niềm tin chắc chắn về một cuộc đoàn tụ.
→ Khát khao về tình yêu và mái ấm đã trở thành động lực giúp nhân vật trữ tình vượt qua những gian truân của hành trình.
Câu 5: “Xe tam mã”, “bài ca của người xà ích”, “mái lều, ánh lửa”, “Nhi-na” có ý nghĩa tinh thần thế nào đối với hành trình của nhân vật trữ tình trên “con đường mùa đông”?
| Hình ảnh | Ý nghĩa tinh thần |
|---|---|
| Xe tam mã | Biểu tượng của nước Nga trong văn hoá Nga; gợi sự chuyển động nhanh, băng đi trên hành trình → ý thức về tinh thần dân tộc, về sự vận động không ngừng |
| Bài ca của người xà ích | Lời ca dân gian, chứa đựng cả niềm vui và nỗi buồn → ý thức về cội nguồn, về văn hoá dân tộc Nga |
| Mái lều, ánh lửa | Biểu tượng cho mái ấm yên bình, ý niệm về nhà – nơi tâm hồn được nghỉ ngơi |
| Nhi-na | Biểu tượng của tình yêu, hạnh phúc – là mục đích cuối cùng của hành trình |
→ Cả bốn hình ảnh đều là điểm tựa tinh thần, hành trang tinh thần của nhân vật trữ tình. Chúng giúp người lữ khách vững vàng đi tiếp trên con đường mùa đông tràn ngập nỗi buồn lạnh giá, đồng thời thể hiện mối gắn bó sâu sắc giữa cá nhân với dân tộc, cội nguồn, gia đình và tình yêu.
Câu 6: Nêu nhận xét về những hình tượng thơ được điểm lại trong khổ thơ cuối. Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn về cách lấy lại cảm giác bình yên trên những “con đường mùa đông” trong cuộc đời
a) Nhận xét về những hình tượng thơ được điểm lại trong khổ cuối:
“Sầu lắm, Nhi-na: đường xa vắng, Ngủ quên bác xà ích lặng im Nhạc ngựa đều đều buông xa thẳm, Sương mờ che lấp ánh trăng nghiêng.”
- Nhi-na: được gọi tên trực tiếp → điểm tựa tình yêu vẫn hiện diện trong tâm tưởng.
- Con đường “của tôi”: thể hiện sự gắn bó mật thiết giữa nhân vật trữ tình và con đường – đây là con đường của riêng mình, là hành trình mà mình phải đi.
- Bác xà ích, nhạc ngựa: lặp lại → tạo nên kết cấu vòng tròn tương ứng cho bài thơ, gợi cảm giác bình yên, gắn bó (ý thức về cội nguồn).
- Sương mờ và ánh trăng nghiêng: ánh trăng vẫn xuyên qua sương mù → biểu tượng cho niềm hi vọng – dù mờ nhạt nhưng vẫn không tắt.
→ Tuy nỗi buồn vẫn còn (“Sầu lắm”) nhưng cảm xúc đã lắng lại, hài hoà hơn, hoá thành niềm yêu cuộc sống và niềm tin vào tương lai tươi sáng.
b) Cách lấy lại cảm giác bình yên trên những “con đường mùa đông” trong cuộc đời:
Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.
- Cách 1: Theo em, để lấy lại cảm giác bình yên trên những “con đường mùa đông” của cuộc đời, mỗi người cần tìm cho mình những điểm tựa tinh thần – đó có thể là gia đình, người thân, người yêu, hoặc một lí tưởng, ước mơ đáng theo đuổi. Chính những điểm tựa ấy sẽ giúp ta không gục ngã trước khó khăn.
- Cách 2: Em nghĩ cách hiệu quả là học cách chấp nhận và đối diện với nỗi buồn, thay vì né tránh. Khi đối diện, ta sẽ nhận ra rằng nỗi buồn cũng là một phần tất yếu của cuộc sống. Đồng thời, ta cần luôn vận động, không ngừng tiến về phía trước – như cách Pu-skin để chiếc xe tam mã “băng đi” dù con đường vắng vẻ.
- Cách 3: Em cho rằng niềm tin vào tương lai là chìa khoá. Như nhân vật trữ tình trong bài thơ luôn tin rằng “Ngày mai, về với em yêu thương” – chính niềm tin ấy đã xua đi nỗi cô đơn hiện tại. Trong cuộc sống, dù khó khăn đến đâu, tin vào ngày mai sẽ giúp ta vượt qua tất cả.
Câu 7: Bạn có nhận xét gì về cấu tứ của bài thơ? Hãy liên hệ với một bài thơ khác có cùng kiểu cấu tứ này mà bạn biết
a) Nhận xét về cấu tứ của bài thơ:
Bài thơ có cấu tứ hành trình – nương theo dòng tâm tưởng của nhân vật trữ tình, xoay quanh hình tượng – hạt nhân được nêu ngay ở nhan đề: “con đường mùa đông”.
- Hình tượng trung tâm: con đường mùa đông – vừa là cảnh thực, vừa là biểu tượng cho hành trình cuộc đời.
- Mạch vận động đi từ:
- Ngoại cảnh (khổ 1 – 4): cảnh con đường mùa đông lạnh giá, buồn tẻ.
- Tâm tưởng (khổ 5 – 6): hình ảnh Nhi-na, mái ấm tương lai.
- Trở về với ngoại cảnh (khổ 7): nhưng đã thấm đẫm tâm tưởng, tạo nên kết cấu vòng tròn.
- Hệ thống hình ảnh, âm thanh đa nghĩa – vừa thể hiện nỗi buồn, vừa thể hiện ý thức vận động.
b) Liên hệ với một bài thơ khác có cùng kiểu cấu tứ:
Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.
- Cách 1 – Liên hệ với Nhớ đồng (Tố Hữu):Bài thơ Nhớ đồng của Tố Hữu cũng có cấu tứ tương tự – nương theo dòng tâm tưởng của nhân vật trữ tình (người tù), xoay quanh hình tượng – hạt nhân là “đồng quê” (được nêu ngay ở nhan đề). Cũng giống Con đường mùa đông, bài thơ có:
- Sự đan xen giữa cảnh thực (nhà tù) và tâm tưởng (đồng quê).
- Hệ thống hình ảnh trở đi trở lại, tạo nên kết cấu vòng tròn.
- Nỗi buồn hoá thành niềm tin và khát vọng (lí tưởng cách mạng).
- Cách 2 – Liên hệ với Tràng giang (Huy Cận):Bài thơ Tràng giang của Huy Cận cũng có cấu tứ xoay quanh một hình tượng trung tâm (tràng giang – sông dài) được nêu ngay ở nhan đề. Cả hai bài đều:
- Đi từ cảnh vật cụ thể đến suy tưởng sâu xa về cuộc đời, vũ trụ, thân phận.
- Có hệ thống hình ảnh giàu tính biểu tượng.
- Kết thúc bằng nỗi nhớ quê hương, mái ấm (“Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà” – “Trở về với em ngày mai”).
V. Kết nối đọc – viết
Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về một hình ảnh mang ý nghĩa tượng trưng mà bạn cho là đặc sắc nhất trong bài thơ Con đường mùa đông.
Đoạn văn tham khảo 1 – Hình ảnh “con đường mùa đông”:
Trong bài thơ Con đường mùa đông của Pu-skin, em đặc biệt ấn tượng với hình ảnh “con đường mùa đông” – hình tượng trung tâm mang ý nghĩa tượng trưng sâu sắc. Trên bề mặt, đó là con đường thực mà nhân vật trữ tình đang đi qua giữa mùa đông nước Nga lạnh giá, vắng vẻ, đơn điệu – không một ánh lửa, không một mái lều, chỉ có “rừng sâu và tuyết”. Nhưng ở chiều sâu hơn, “con đường mùa đông” là biểu tượng cho hành trình cuộc đời với bao gian truân, cô đơn, mất mát mà mỗi con người phải đi qua. Đặc biệt, hình ảnh này còn gợi liên tưởng đến bối cảnh nước Nga sau thất bại của cuộc khởi nghĩa năm 1825 – một “mùa đông” tinh thần của cả dân tộc. Tuy buồn bã nhưng “con đường mùa đông” vẫn không bế tắc: chiếc xe tam mã vẫn “băng đi”, ánh trăng vẫn “chiếu qua” sương mù – gợi lên ý thức vận động không ngừng và niềm tin vào ngày mai của nhân vật trữ tình.
Đoạn văn tham khảo 2 – Hình ảnh “Nhi-na”:
Trong bài thơ Con đường mùa đông của Pu-skin, hình ảnh “Nhi-na” là một hình ảnh mang ý nghĩa tượng trưng đặc sắc, để lại ấn tượng sâu đậm trong em. Nhi-na không chỉ là tên một người con gái cụ thể, mà còn là biểu tượng của tình yêu, hạnh phúc và mái ấm mà nhân vật trữ tình hướng về. Giữa con đường mùa đông lạnh giá, vắng vẻ, hình bóng Nhi-na bên lò lửa đỏ trở thành điểm tựa tinh thần cho người lữ khách – “Ngày mai, về với em yêu thương / Tôi sẽ được quên mình nơi lò sưởi / Được ngắm nhìn em không chán mắt”. Mỗi lần nhân vật trữ tình gọi tên Nhi-na, nỗi buồn lại được xua đi một chút, niềm tin vào ngày mai lại được thắp lên. Nhi-na trở thành mục đích cuối cùng của hành trình – là lời nhắc nhở rằng dù con đường có gian khổ đến đâu, vẫn luôn có một người, một mái ấm đang chờ đợi. Đó cũng chính là thông điệp nhân văn sâu sắc mà Pu-skin gửi gắm: tình yêu chính là sức mạnh giúp con người vượt qua mọi “mùa đông” trong cuộc đời.
ThS. Nguyễn Thành Đạt
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT
Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện