I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

• Cao Bá Quát (1808 – 1855), quê ở Hà Nội.
• Cuộc đời:
  • Nổi tiếng học rộng, tài cao, đỗ cử nhân sớm (1831) nhưng lận đận trên con đường làm quan.
  • Năm 1841, khi làm Sơ khảo trường thi Thừa Thiên, vì vi phạm quy định chấm bài, ông bị khép tội chết, sau được giảm án, cho theo phái bộ đi công cán một số nước vùng Hạ Châu (In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a…) để chuộc tội. Chuyến đi này tác động lớn đến nhận thức, tư tưởng của ông khi tiếp xúc với một nền văn minh khác.
  • Năm 1854, ông tham gia lãnh đạo phong trào nông dân khởi nghĩa ở Mỹ Lương (nay thuộc thành phố Hà Nội) và hi sinh trên chiến trận. Triều đình nhà Nguyễn đã ra lệnh “tru di tam tộc” với dòng họ Cao.
• Sự nghiệp sáng tác:
  • Sáng tác bằng cả chữ Hán và chữ Nôm.
  • Sau bản án thảm khốc, tác phẩm của ông bị tiêu huỷ, nhưng vẫn còn lại 1 327 bài thơ chữ Hán và hơn 20 tác phẩm chữ Nôm.
  • Thơ văn phong phú về đề tài: tình cảm gia đình, quê hương; đồng cảm với những thân phận cùng khổ.
• Phong cách: cái nhìn nhân văn, tinh thần dân chủ; tâm hồn rộng mở, phóng khoáng, sẵn sàng đón nhận và trân trọng những nét đẹp mới mẻ, xa lạ với truyền thống.

2. Tác phẩm

• Hoàn cảnh sáng tác: Dương phụ hành được Cao Bá Quát sáng tác trong chuyến xuất dương hiệu lực năm 1844 – khi ông theo phái bộ triều đình đi công cán nước ngoài.
• Nhan đề: Dương phụ hành nghĩa là “Bài hành về người thiếu phụ phương Tây”.
• Thể thơ: thể hành – một hình thức thông dụng của thơ cổ thể:
  • Không hạn định về số câu, chỉ cần có vần; không cần đối, niêm, luật bằng trắc như thơ Đường.
  • Thường được dùng khi tác giả có nhu cầu kể, bày tỏ cảm xúc, suy ngẫm về một sự việc gây ấn tượng → thường có yếu tố tự sự.
  • Một số tác phẩm tiêu biểu viết theo thể hành: Tì bà hành (Bạch Cư Dị), Sở kiến hành (Nguyễn Du).
• Bố cục:
  • Phần 1 (4 câu đầu): Hình ảnh người thiếu phụ phương Tây bên chồng dưới bóng trăng.
  • Phần 2 (4 câu sau): Cử chỉ của người thiếu phụ và tâm trạng của nhân vật trữ tình.

II. Trước khi đọc

Câu 1: Theo bạn, khi đi đến một xứ sở khác, tiếp xúc với một nền văn hoá khác, người ta thường có những phản ứng hay cảm xúc như thế nào trước những gì được gặp, được thấy?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Khi tiếp xúc với một nền văn hoá khác, người ta thường có những phản ứng đa dạng và phức tạp: vừa ngạc nhiên, tò mò, thích thú trước những điều mới lạ, vừa có thể bỡ ngỡ, choáng ngợp hoặc thậm chí e ngại, bối rối vì không quen với cách sống của người bản địa. Một số người có thể mở lòng đón nhận sự khác biệt; số khác lại so sánh, đối chiếu với văn hoá quê mình và có những cảm xúc nhớ nhà, tự hào dân tộc hoặc trăn trở.
• Cách 2: Theo em, khi đến một xứ sở khác, người ta thường trải qua ba giai đoạn cảm xúc: ban đầu là háo hức, ngỡ ngàng trước những điều mới mẻ; sau đó có thể là bối rối, lúng túng khi gặp phải sự khác biệt văn hoá (ngôn ngữ, ẩm thực, phong tục); và cuối cùng là chấp nhận, học hỏi, mở rộng tầm nhìn. Đó là quá trình trưởng thành về nhận thức của mỗi người.

Câu 2: Bạn đã biết câu chuyện thú vị nào về cuộc tiếp xúc văn hoá giữa những người đến từ hai thế giới: phương Đông và phương Tây? Hãy chia sẻ câu chuyện đó.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em từng nghe câu chuyện thú vị về người nước ngoài đến Việt Nam vào dịp Tết. Anh ấy đã hoảng hốt nhắn tin lên fanpage hỗ trợ: “Có chuyện gì đang xảy ra ở Hà Nội vậy? Mọi người đi đâu hết cả rồi? Tôi đói quá đi mất!” – vì các hàng quán đều đóng cửa nghỉ Tết. Câu chuyện cho thấy sự khác biệt về phong tục đón năm mới giữa phương Đông và phương Tây có thể gây ra những tình huống dở khóc dở cười.
• Cách 2: Em biết câu chuyện về cách ăn uống khi làm khách: ở phương Tây, ăn hết phần ăn được xem là phép lịch sự, thể hiện sự ngon miệng; nhưng ở Ấn Độ và Nhật Bản, ăn hết lại có thể mang ý nghĩa xúc phạm vì cho rằng chủ nhà chuẩn bị chưa đủ. Một sự khác biệt nhỏ trong văn hoá có thể dẫn đến hiểu lầm lớn nếu không tìm hiểu trước.
• Cách 3: Em nhớ câu chuyện về người khách nước ngoài ăn phở Việt Nam – anh không biết dùng đũa, loay hoay mãi không được. Cuối cùng, bác chủ quán cắt nhỏ phở để giúp anh ăn dễ hơn. Câu chuyện giản dị nhưng cho thấy sự hiếu khách, ấm áp của người Việt và tinh thần cởi mở khi gặp gỡ nền văn hoá khác.

III. Trong khi đọc

1. Các chi tiết miêu tả hình ảnh người thiếu phụ phương Tây

• Trang phục: “áo trắng như tuyết” – màu trắng tinh khôi, gợi vẻ đẹp trong sáng, thanh khiết.
• Tư thế: “Tựa vai chồng ngồi dưới bóng trăng thanh” – gần gũi, thân mật, tự nhiên.
• Cử chỉ:
  • “Kéo áo nói rì rầm với chồng” – yêu kiều, tình tứ.
  • “Một cốc sữa hững hờ trên tay” – kiểu cách, sang trọng.
  • “Vươn mình đòi chồng nâng đỡ dậy” – nũng nịu, duyên dáng.

→ Người thiếu phụ phương Tây hiện lên với vẻ đẹp sang trọng, trẻ trung, duyên dáng, sống trong hạnh phúc lứa đôi viên mãn.

2. Hình dung về nhân vật trữ tình

• Vị trí: ở trên một con thuyền của người Nam (“Nhìn thuyền người Nam thấy đèn lửa sáng”) – gợi hình ảnh một người Việt xa quê, đang trong chuyến công cán.
• Tư thế: lặng lẽ quan sát từ xa khung cảnh đôi vợ chồng phương Tây.
• Tâm trạng: ẩn dưới cái nhìn khách quan là nỗi cô đơn, nhớ nhà, biệt li.
• Câu thơ cuối “Há biết người Nam có cảnh biệt li” hé lộ chính tác giả đang xa quê hương, gia đình – đối lập với cảnh ấm cúng của đôi vợ chồng phương Tây kia.

→ Nhân vật trữ tình là một con người cô đơn, đa cảm, có tâm hồn nhạy cảm, phóng khoáng trước cái đẹp xa lạ.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: So sánh và chỉ ra những chỗ khác biệt giữa bản dịch thơ với nguyên tác

→ Bản dịch thơ tuy giữ được nội dung cơ bản nhưng một số chỗ chưa lột tả hết được sắc thái biểu cảm và cái nhìn thiện cảm của tác giả với đối tượng quan sát.

Câu 2: Xác định thời gian, không gian, sự việc của câu chuyện được kể trong bài thơ

• Thời gian: ban đêm – “toạ minh nguyệt” (ngồi dưới bóng trăng), “dạ hàn” (đêm lạnh).
• Không gian: trên biển khơi mênh mông – “hải phong xuy” (gió biển thổi); không gian rộng lớn, lạnh lẽo, có trăng đêm, đèn thuyền.
• Các yếu tố tự sự (sự việc):
  • Người thiếu phụ phương Tây tựa vai chồng ngồi dưới bóng trăng.
  • Nhìn thấy đèn lửa trên thuyền người Nam.
  • Kéo áo chồng, rì rầm trò chuyện.
  • Cầm cốc sữa hờ hững trên tay.
  • Đòi chồng nâng đỡ dậy vì gió biển lạnh.

→ Không gian rộng lớn, mênh mông tương phản với sự nhỏ bé, đơn chiếc của con người. Khung cảnh đôi vợ chồng phương Tây ấm áp trở thành nền cho những cảm xúc thầm kín của một con người cô đơn xa nhà.

Câu 3: Chỉ ra những chi tiết miêu tả người thiếu phụ phương Tây, qua đó, nêu các đặc điểm nổi bật của hình tượng này

a) Các chi tiết miêu tả:

• Trang phục: áo “trắng như tuyết”.
• Tư thế: “tựa vai chồng” ngồi dưới trăng.
• Lời nói, cử chỉ: kéo áo, rì rầm nói với chồng.
• Hành động: cầm cốc sữa hững hờ, vươn mình đòi chồng nâng đỡ dậy.

b) Các đặc điểm nổi bật:

• Vẻ ngoài sang trọng, trẻ trung, duyên dáng:
  • Trang phục trắng như tuyết → vẻ đẹp trong sáng, rực rỡ.
  • Cử chỉ, tư thế tự nhiên, chủ động và yêu kiều.
• Cuộc sống sung túc, đầm ấm, hạnh phúc:
  • Cốc sữa trên tay – gợi cuộc sống vật chất đầy đủ.
  • Thể hiện tình yêu bằng những cử chỉ thân mật, nũng nịu với chồng (kéo áo, đòi nâng đỡ).

→ Hình tượng người thiếu phụ phương Tây hiện lên đẹp đẽ, gợi cảm, là biểu tượng cho vẻ đẹp tự do, hiện đại và hạnh phúc lứa đôi viên mãn.

Câu 4: Hình tượng người thiếu phụ phương Tây được tái hiện qua cái nhìn của một nhà Nho đồng thời cũng là một nhà thơ phương Đông. Hãy phân tích những cảm xúc, thái độ được tác giả bộc lộ từ các điểm nhìn đó

a) Cái nhìn của một nhà Nho phương Đông:

• Trong xã hội phong kiến phương Đông xưa:
  • Người vợ ít ra khỏi nhà, ít sánh đôi với chồng nơi công cộng.
  • Người vợ ít nhận được sự trìu mến, chăm sóc của chồng; trái lại phải nâng khăn sửa túi, hầu hạ chồng.
• Vì vậy, những cử chỉ tự nhiên, thân mật của đôi vợ chồng phương Tây là hoàn toàn xa lạ, mới mẻ với một nhà Nho.

b) Cảm xúc, thái độ của tác giả:

• Không hề tỏ thái độ phê phán trước những gì khác biệt với truyền thống của mình.
• Ngược lại, miêu tả với những nét duyên dáng, thể hiện sự tán thưởng, đồng cảm kín đáo:
  • Dùng hình ảnh so sánh đẹp đẽ “y như tuyết”.
  • Diễn tả các cử chỉ bằng những từ ngữ mang sắc thái yêu kiều (“phiên thân” – nghiêng mình).
• Ngạc nhiên, ngỡ ngàng trước vẻ đẹp mới lạ.
• Trân trọng hạnh phúc của đôi vợ chồng phương Tây.

→ Đây là cái nhìn mới mẻ, táo bạo, phóng khoáng so với xã hội phong kiến đương thời – thể hiện một tâm hồn nghệ sĩ nhạy cảm với cái đẹp và tinh thần dân chủ, nhân văn của Cao Bá Quát.

Câu 5: Phân tích tâm trạng nhân vật trữ tình trong câu thơ kết và những ý tứ được mở ra từ câu thơ này

“Há biết người Nam có cảnh biệt li.”

a) Tâm trạng của nhân vật trữ tình:

• Nỗi cô đơn, buồn tủi: trong khi đôi vợ chồng phương Tây đang hạnh phúc bên nhau, tác giả lại lẻ loi nơi đất khách.
• Niềm nhớ thương vợ con, gia đình, quê hương da diết.
• Tủi thân: người phụ nữ phương Tây kia “há biết” (làm sao biết được) rằng có một người Nam đang chịu cảnh biệt li ngay gần đó.
• Khát khao đoàn tụ, khát khao hạnh phúc gia đình.

b) Những ý tứ được mở ra:

• Sự đối lập giữa hai số phận: một bên là cảnh sum vầy, ấm áp của đôi vợ chồng phương Tây; một bên là cảnh biệt li, cô đơn của người Nam xa nhà.
• Sự khác biệt văn hoá: hạnh phúc lứa đôi được bộc lộ tự nhiên ở phương Tây, trong khi người phương Đông phải chôn giấu cảm xúc trong lòng.
• Chất nhân văn sâu sắc: tác giả không ghen tị, không phê phán mà chỉ ngậm ngùi, đồng cảm với cả hai bên – vừa với hạnh phúc của đôi vợ chồng phương Tây, vừa với chính nỗi cô đơn của mình.

→ Câu thơ kết là điểm sáng của bài thơ, vừa khép lại bức tranh hiện thực, vừa mở ra chiều sâu tâm trạng của nhân vật trữ tình.

Câu 6: Đọc bài thơ, bạn cảm nhận được những gì về tư tưởng, tâm hồn tác giả?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1 – Tâm hồn phóng khoáng, tiến bộ: Qua Dương phụ hành, em cảm nhận được tâm hồn phóng khoáng, cởi mở của Cao Bá Quát. Là một nhà Nho phương Đông, nhưng ông không hề mang định kiến với những phong tục, lối sống khác lạ. Trái lại, ông trân trọng, tán thưởng vẻ đẹp của người thiếu phụ phương Tây – một vẻ đẹp tự do, tự nhiên, hạnh phúc. Đây là cái nhìn mới mẻ, táo bạo so với xã hội phong kiến đương thời, thể hiện tinh thần dân chủ, nhân văn của tác giả.
• Cách 2 – Tâm hồn nhạy cảm, đa cảm: Em cảm nhận được một tâm hồn nhạy cảm, đa cảm ẩn sau những vần thơ. Cao Bá Quát không chỉ quan sát mà còn rung động trước vẻ đẹp xa lạ; ông cũng không giấu nỗi cô đơn, nhớ nhà, biệt li của chính mình. Câu thơ kết “Há biết người Nam có cảnh biệt li” cho thấy một con người giàu tình cảm gia đình, trân trọng hạnh phúc lứa đôi dù trong hoàn cảnh xa quê.
• Cách 3 – Người nghệ sĩ trước cái đẹp: Em cảm nhận được Cao Bá Quát là một người nghệ sĩ chân chính – luôn rung động trước cái đẹp, dù đó là cái đẹp mới mẻ, xa lạ với truyền thống. Đồng thời, ông cũng là một trí thức tiến bộ ở thế kỉ XIX – biết tôn trọng sự khác biệt, có cái nhìn nhân văn, dân chủ. Tâm hồn ấy không chỉ giúp ông nhìn thấy cái đẹp ở thế giới bên ngoài, mà còn giúp ông đồng cảm sâu sắc với mọi số phận con người.

V. Kết nối đọc – viết

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày điều bạn thấy tâm đắc nhất ở bài thơ Dương phụ hành.

Đoạn văn tham khảo 1 – Tâm đắc về cái nhìn phóng khoáng, tiến bộ của tác giả:

Đọc bài thơ Dương phụ hành của Cao Bá Quát, em tâm đắc nhất với cái nhìn phóng khoáng, tiến bộ của tác giả trước nền văn hoá khác lạ. Là một nhà Nho phương Đông, nhưng khi chứng kiến cảnh đôi vợ chồng phương Tây tựa vai nhau, kéo áo rì rầm trò chuyện, nũng nịu đòi chồng nâng đỡ dưới bóng trăng, ông không hề mang thái độ phê phán hay khắt khe. Trái lại, Cao Bá Quát miêu tả người thiếu phụ với những hình ảnh đầy thiện cảm: “áo trắng như tuyết”, tư thế “nghiêng mình” duyên dáng – như một lời tán thưởng kín đáo vẻ đẹp tự do, hiện đại. Đó là cái nhìn mới mẻ, táo bạo so với xã hội phong kiến đương thời, thể hiện tâm hồn cởi mở, nhân văn, dân chủ của tác giả. Qua đây, em hiểu rằng để trân trọng cái đẹp, con người cần biết mở lòng đón nhận những điều khác biệt.

Đoạn văn tham khảo 2 – Tâm đắc về câu thơ kết:

Điều em tâm đắc nhất ở bài thơ Dương phụ hành của Cao Bá Quát là câu thơ kết: “Há biết người Nam có cảnh biệt li.” Chỉ một câu thơ ngắn mà chứa đựng biết bao tâm sự thầm kín của nhân vật trữ tình. Đứng giữa biển khơi mênh mông, chứng kiến cảnh đôi vợ chồng phương Tây hạnh phúc tựa bên nhau dưới bóng trăng, tác giả không khỏi chạnh lòng nghĩ về cảnh biệt li của chính mình – một người Nam đang xa quê hương, xa vợ con. Hai từ “há biết” vừa gợi sự đối lập giữa hạnh phúc và cô đơn, vừa cho thấy nỗi tủi thân thầm kín của một kẻ tha hương. Câu thơ không chỉ khép lại bức tranh hiện thực mà còn mở ra chiều sâu cảm xúc, để lại trong lòng người đọc một nỗi ngậm ngùi. Qua đó, em cảm nhận được tâm hồn nhạy cảm, đa cảm và tình yêu gia đình tha thiết của Cao Bá Quát.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện