Câu 1: So sánh những vẻ đẹp của lựa chọn và hành động được thể hiện trong hai văn bản Bài ca ngất ngưởng (Nguyễn Công Trứ) và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Nguyễn Đình Chiểu)

a) Điểm chung

• Cả hai tác phẩm đều khắc hoạ những lựa chọn dứt khoát, đầy bản lĩnh của con người Việt Nam trong xã hội phong kiến.
• Đều thể hiện tinh thần tự nguyện, không chịu sự ép buộc – Nguyễn Công Trứ tự nguyện “vào lồng” làm quan để cống hiến, nghĩa sĩ Cần Giuộc “nào đợi ai đòi ai bắt” mà tự nguyện đánh giặc.
• Đều mang vẻ đẹp của ý thức cá nhân kết hợp với tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, đất nước.

b) Điểm khác biệt

→ Hai vẻ đẹp khác nhau nhưng bổ sung cho nhau, làm phong phú thêm hình ảnh con người Việt Nam: vừa dám khẳng định cá tính (Nguyễn Công Trứ), vừa dám hi sinh vì cộng đồng (nghĩa sĩ Cần Giuộc).

Câu 2: Định hướng giá trị toát lên từ các văn bản đọc trong bài. Điều gì tạo nên sự kết nối giữa các văn bản, mặc dù chúng không cùng loại, thể loại, lại được viết ra trong những bối cảnh thời đại khác nhau?

a) Định hướng giá trị toát lên từ các văn bản

• Đề cao tinh thần dám lựa chọn và dám hành động vì những giá trị cao đẹp:
  • Bài ca ngất ngưởng: lựa chọn sống có bản lĩnh, có cá tính, dám khẳng định cái tôi giữa xã hội nhiều ràng buộc.
  • Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc: lựa chọn xả thân vì nghĩa lớn, vì độc lập của dân tộc.
  • Cộng đồng và cá thể: lựa chọn hài hoà giữa cá nhân và cộng đồng, vừa giữ tính độc lập sáng tạo vừa gắn bó với tập thể.
• Tôn trọng con người cá nhân đồng thời đề cao trách nhiệm với cộng đồng – đây là hai mặt thống nhất, không đối lập.
• Khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa cá nhân và cộng đồng: cá nhân nuôi dưỡng cộng đồng bằng sáng tạo và cống hiến; cộng đồng tạo điều kiện cho cá nhân phát triển.

b) Điều tạo nên sự kết nối giữa các văn bản

Dù khác thể loại (hát nói – văn tế – tiểu luận nghị luận), khác bối cảnh thời đại (đầu thế kỉ XIX – giữa thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX) và khác văn hoá (hai văn bản Việt Nam – một văn bản phương Tây), các văn bản vẫn được nối kết bởi:

• Cùng một chủ đề: “Lựa chọn và hành động” của con người trước những vấn đề lớn của cuộc sống.
• Cùng đặt ra câu hỏi cốt lõi: con người sống như thế nào để vừa trung thực với chính mình, vừa có ích cho xã hội?
• Cùng đề cao những giá trị nhân văn phổ quát: bản lĩnh, lòng dũng cảm, tinh thần trách nhiệm, sự sáng tạo, lòng yêu nước, yêu cộng đồng.

→ Đây là chủ đề mang tính phổ quát nhân loại – vượt qua không gian, thời gian và văn hoá để chạm đến những vấn đề chung của con người ở mọi thời đại.

Câu 3: Tìm đọc thêm những văn bản văn học hoặc nghị luận có đề cập chủ đề lựa chọn và hành động. Ghi chép khái quát những bài học mà bạn rút ra được cho mình từ những văn bản đó

Đây là câu hỏi mở yêu cầu em tự tìm đọc thêm. Dưới đây là một số gợi ý.

a) Một số văn bản có thể tìm đọc

• Văn học Việt Nam:
  • Thuật hứng (Nguyễn Trãi) – lựa chọn lui về sống thanh cao sau khi cống hiến cho đất nước.
  • Vào phủ chúa Trịnh (Lê Hữu Trác) – lựa chọn của một danh y trước cám dỗ quyền lực.
  • Hai đứa trẻ (Thạch Lam) – sự lựa chọn âm thầm vươn lên trước cuộc sống tù túng.
  • Chí Phèo (Nam Cao) – bi kịch của con người khi không có lựa chọn đúng nghĩa.
• Văn học nước ngoài:
  • Ông già và biển cả (Hê-minh-uê) – lựa chọn không bỏ cuộc trước thử thách.
  • Hoàng tử bé (Ê-xu-pe-ri) – lựa chọn về tình yêu, trách nhiệm và ý nghĩa cuộc sống.

b) Một số bài học có thể rút ra

• Lựa chọn xác định nên con người ta: mỗi lựa chọn dù nhỏ đều góp phần định hình bản thân và cuộc sống của ta.
• Lựa chọn cần đi liền với hành động: chỉ nghĩ mà không làm thì mọi lựa chọn đều vô nghĩa.
• Lựa chọn đúng đắn xuất phát từ giá trị bên trong: lòng yêu thương, tinh thần trách nhiệm, lương tâm, danh dự…
• Dám chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình: kể cả khi phải trả giá, người có bản lĩnh không đổ lỗi cho hoàn cảnh.
• Lựa chọn của cá nhân thường gắn với lựa chọn của cộng đồng: mỗi quyết định của ta đều ảnh hưởng đến người khác và ngược lại.

Câu 4: Sưu tầm những bài viết về các tác phẩm nghệ thuật mà bạn yêu thích và viết về một số tác phẩm đã gây cho bạn ấn tượng sâu sắc

Đây là hoạt động thực hành mở rộng. Dưới đây là gợi ý cách thực hiện.

a) Cách sưu tầm bài viết

• Nguồn sưu tầm: báo chí (báo Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Nhân Dân…), tạp chí chuyên ngành (Tia Sáng, Văn Nghệ…), các trang web phê bình nghệ thuật uy tín, sách phê bình – nghiên cứu.
• Tiêu chí lựa chọn:
  • Tác phẩm nghệ thuật có giá trị và gây tiếng vang.
  • Bài viết có góc nhìn riêng, lập luận chặt chẽ, ngôn ngữ giàu hình ảnh.
• Phân loại tác phẩm:
  • Điện ảnh, âm nhạc, hội hoạ, điêu khắc, nhiếp ảnh, kiến trúc…

b) Gợi ý cấu trúc bài viết về tác phẩm nghệ thuật gây ấn tượng

1. Giới thiệu tác phẩm: tên, tác giả, thể loại, năm sáng tác, bối cảnh.
2. Mô tả khái quát tác phẩm: nội dung, hình thức nghệ thuật.
3. Phân tích những nét đặc sắc: chủ đề, tư tưởng, ngôn ngữ nghệ thuật, các yếu tố kĩ thuật…
4. Cảm nhận cá nhân: ấn tượng sâu sắc nhất, lí do bài viết / tác phẩm chạm đến em.
5. Đánh giá giá trị của tác phẩm trong đời sống nghệ thuật và xã hội.

Câu 5: Tổ chức thuyết trình trong nhóm học tập về một tác phẩm nghệ thuật đương đại đang tạo được tiếng vang trong dư luận (tác phẩm điện ảnh, tác phẩm âm nhạc, tác phẩm điêu khắc, hội hoạ, đồ hoạ,…)

Đây là hoạt động nhóm. Dưới đây là gợi ý cách tổ chức.

a) Các bước chuẩn bị

• Bước 1 – Chọn tác phẩm: nhóm thống nhất chọn một tác phẩm đương đại đang được dư luận quan tâm (phim, MV âm nhạc, bức tranh, tác phẩm điêu khắc…).
• Bước 2 – Thu thập thông tin:
  • Thông tin về tác giả, hoàn cảnh sáng tác.
  • Nội dung, hình thức nghệ thuật của tác phẩm.
  • Phản hồi từ dư luận, các bài phê bình.
• Bước 3 – Xây dựng nội dung thuyết trình:
  • Giới thiệu tác phẩm và tác giả.
  • Phân tích nội dung, chủ đề, tư tưởng.
  • Phân tích đặc sắc nghệ thuật.
  • Đánh giá tác động xã hội của tác phẩm.
  • Nêu quan điểm cá nhân của nhóm.
• Bước 4 – Chuẩn bị phương tiện hỗ trợ: slide trình chiếu, hình ảnh, đoạn phim, đoạn nhạc minh hoạ…
• Bước 5 – Phân công trong nhóm: người dẫn dắt, người trình bày từng phần, người trả lời câu hỏi.

b) Lưu ý khi thuyết trình

• Ngôn ngữ: rõ ràng, mạch lạc, có cảm xúc.
• Thái độ: tự tin, tôn trọng người nghe.
• Tương tác: đặt câu hỏi, mời thảo luận, lắng nghe ý kiến phản biện.
• Thời lượng: cân đối, không lan man, tập trung vào những điểm đặc sắc nhất.
• Kết hợp hình ảnh / âm thanh minh hoạ để bài thuyết trình sinh động hơn.

c) Một số gợi ý tác phẩm có thể chọn

• Điện ảnh: các bộ phim Việt Nam hoặc quốc tế đoạt giải thưởng lớn trong năm gần đây.
• Âm nhạc: các album, MV gây tiếng vang về cả nghệ thuật và thông điệp xã hội.
• Hội hoạ / điêu khắc: các triển lãm đương đại tại bảo tàng, gallery; các công trình nghệ thuật công cộng.
• Đồ hoạ: các tác phẩm thiết kế đoạt giải thưởng trong nước và quốc tế.

→ Quan trọng nhất là chọn tác phẩm mà nhóm thực sự quan tâm và có thể phân tích sâu sắc, không nên chọn tác phẩm chỉ vì nó đang “hot”.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện