I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

• Nguyễn Huy Thiệp (1950 – 2021), quê ở Hà Nội, tốt nghiệp Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1972, từng dạy học mười năm ở miền núi Tây Bắc.
• Xuất hiện trên văn đàn với các truyện ngắn in trên báo Văn nghệ thời kì Đổi mới, ngay lập tức trở thành hiện tượng gây tranh luận sôi nổi. Được nhìn nhận là cây bút xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại.
• Ông sáng tác nhiều thể loại (kịch, tiểu thuyết, thơ, tiểu luận), trong đó truyện ngắn là thành tựu đặc sắc nhất.
• Đặc điểm sáng tác: cái nhìn sắc lạnh về hiện thực và lịch sử; bút pháp cô đọng, dồn nén; ngôn ngữ giàu tính đối thoại, thể hiện được sự phồn tạp, bí ẩn của đời sống.
• Tác phẩm tiêu biểu: Tướng về hưu (1987), Những ngọn gió Hua Tát (1989), Như những ngọn gió (1995), Tuổi hai mươi yêu dấu (2003)…

2. Tác phẩm

• Hoàn cảnh sáng tác: viết năm 1986, in lần đầu trên báo Văn nghệ năm 1987 – thời kì đầu Đổi mới, khi mối quan hệ giữa con người và tự nhiên đòi hỏi phải được nhìn nhận lại.
• Thể loại: truyện ngắn hiện đại (có yếu tố kì ảo).
• Phương thức biểu đạt: tự sự.
• Ngôi kể: ngôi thứ ba (toàn tri).
• Chủ đề: mối quan hệ giữa con người với đời sống tự nhiên.
• Bố cục (3 phần):
  • Phần 1 (từ đầu đến “buông mồi”): Ông Diểu vào rừng, bắn khỉ đực và chứng kiến tình cảm gia đình khỉ.
  • Phần 2 (tiếp đến “con khỉ đực nằm”): Ông Diểu trải nghiệm những “sự lạ”, cứu khỉ đực và phóng sinh.
  • Phần 3 (còn lại): Ông Diểu gặp hoa tử huyền, trở về trần truồng trong màn mưa.

II. Trước khi đọc

Câu 1: Nêu một số tác phẩm văn học hiện đại có yếu tố kì ảo mà bạn biết. Chia sẻ cảm nghĩ của bạn về yếu tố kì ảo ở một tác phẩm trong số đó.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em biết một số tác phẩm có yếu tố kì ảo như Chuyện người con gái Nam Xương (Nguyễn Dữ), Chuyện chức phán sự đền Tản Viên (Nguyễn Dữ), Vàng lửa (Nguyễn Huy Thiệp)… Em ấn tượng nhất với yếu tố kì ảo trong Chuyện người con gái Nam Xương – Vũ Nương được thần Rùa cứu, sau hiện về trên bến Hoàng Giang. Yếu tố kì ảo ấy đã hé mở một thế giới công lí khác, đồng thời làm nổi bật bi kịch oan khuất của người phụ nữ.
• Cách 2: Em từng đọc Chuyện chức phán sự đền Tản Viên của Nguyễn Dữ với các chi tiết kì ảo như âm phủ, hồn ma, xử án cõi âm. Yếu tố kì ảo giúp câu chuyện trở nên hấp dẫn, li kì, đồng thời gửi gắm niềm tin vào lẽ công bằng và tinh thần cương trực của con người.

Câu 2: Theo bạn, con người cần phải ứng xử với thiên nhiên như thế nào?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em nghĩ con người cần gần gũi, thấu hiểu, trân trọng và có trách nhiệm với thiên nhiên. Thiên nhiên là ngôi nhà chung, là nguồn sống của muôn loài – phá huỷ thiên nhiên chính là tự huỷ hoại cuộc sống của chính mình.
• Cách 2: Em cho rằng con người cần sống hoà hợp với thiên nhiên – không khai thác cạn kiệt, không tàn phá muôn loài. Đồng thời, cần chung tay bảo vệ rừng, biển, động vật hoang dã… vì chúng đều có quyền được sống như con người.

III. Trong khi đọc

1. Chi tiết nói về sự chuyển đổi tâm trạng đột ngột của nhân vật có thể báo hiệu điều gì?

• Ông Diểu vừa thán phục con khỉ đầu đàn thì lại thấy “một nỗi xót xa khiến ông nhói lòng: số phận của bậc đế vương không trùng với số phận ông”, niềm vui “vơi đi một nửa”.
• Sự chuyển đổi tâm trạng đột ngột này có thể báo hiệu: cuộc đi săn sẽ không suôn sẻ; nhân vật sẽ trải qua những biến đổi tâm lí phức tạp; có thể có những bất ngờ, ngoặt rẽ trong hành trình.

2. Theo dõi sự tương phản giữa suy nghĩ của nhân vật và đời sống của đàn khỉ trong rừng

• Đời sống thực của đàn khỉ: bình yên, có tôn ti, có gia đình (khỉ bố, khỉ mẹ, khỉ con quấn quýt), có sự phân công (khỉ cái canh gác).
• Suy nghĩ áp đặt của ông Diểu: nhìn khỉ bố như “cái thằng bố ô trọc”, “đồ phong tình phóng đãng”, “vị gia trưởng cộc cằn”, “nhà lập pháp bẩn thỉu”, “tên bạo chúa khốn nạn”; coi khỉ cái là kẻ “dễ phân tâm”.

-> Sự tương phản cho thấy ông Diểu đang áp đặt góc nhìn xã hội loài người lên thế giới tự nhiên, biến hành động đi săn thành một “cuộc xử tội” để hợp thức hoá tội ác của mình.

3. Chú ý sự mâu thuẫn trong các hành động của nhân vật

• Bên ngoài: ông Diểu giương súng định bắn con khỉ cái.
• Bên trong: nhưng lại rên lên khe khẽ “Chạy đi!” – muốn cứu nó.
• Sau khi con khỉ cái chạy đi, ông thở phào rồi khẽ bật cười.
• Rồi lại rủa thầm “Sai lầm rồi!” khi bước ra sớm khiến con khỉ cái quay lại.

-> Mâu thuẫn phản ánh cuộc đấu tranh nội tâm của ông Diểu: giữa bản năng đi săn và lòng trắc ẩn đang trỗi dậy.

4. Chú ý sự thay đổi điểm nhìn và cách đánh giá về ông Diểu

• Trước: điểm nhìn của ông Diểu áp đặt, phán xét đàn khỉ, coi mình như một quan toà.
• Giờ: đảo ngược – ông Diểu tự nhận mình mới là “tên ám sát”, tự thấy mình “lố bịch”, “buồn bã”, thậm chí “sẽ chết sớm hai năm” nếu bắn con khỉ cái.
• Người kể chuyện cũng chuyển từ giọng khách quan sang giọng có phần giễu nhại, xót xa.

-> Chính ông Diểu bắt đầu nhận ra sự đê hèn trong hành động của mình – bài học nhân tính bắt đầu.

5. Theo dõi sự tự khám phá của ông Diểu về chính mình

• Ông tự thấy “Thôi Diểu ơi… với đôi chân thấp khớp thế này thì làm sao mày chạy nhanh bằng lòng tận tuỵ, thuỷ chung của khỉ?”.
• Nhận ra tình thế của mình “thật là lố bịch!”.
• Bật cười cay đắng về chính mình.

-> Ông Diểu bắt đầu tự soi lại, tự nhận diện sự yếu kém, sự kém cỏi về mặt đạo đức của mình so với chính loài khỉ mà ông từng coi thường.

6. Hình dung cảnh tượng được miêu tả ở đoạn này

• Con khỉ con giữ chặt dây súng, lăn xuống miệng vực không chút chần chừ.
• Ông Diểu tái mặt, mồ hôi toát ra như tắm.
• Tiếng rú thê thảm vang lên từ đáy vực.
• Sương mù “dâng lên cuồn cuộn”, “vừa kinh dị vừa đầy tử khí”, xoá rất nhanh cảnh vật.
• Ông Diểu chạy lùi trở lại, chạy như ma đuổi.

-> Cảnh tượng vừa kinh hoàng, rùng rợn, vừa huyền bí, gợi cảm giác linh thiêng, bí ẩn của núi rừng.

7. Vì sao khi đối mặt với Hôm Chết, nhân vật lại nghĩ đến “ma”? Theo dõi tâm trạng của ông Diểu trước những “sự lạ” tiếp theo

• Vì sao nghĩ đến “ma”:
  • Khu vực Hõm Chết vốn được cánh thợ săn coi là đáng sợ nhất, năm nào cũng có người chết vì sương mù.
  • Con khỉ màu trắng và cách nó cướp súng bất thường khiến ông ngờ vực.
  • Ông chợt nhớ đến cô hồn của những bà cô ông mãnh thường biến thành khỉ trắng.
• Tâm trạng trước những “sự lạ” tiếp theo:
  • Bàng hoàng: “Tất cả như trong mộng mị”.
  • Kinh hãi, ngờ vực trước sự tương phản giữa hai phía núi (một bên sương mù, một bên quang đãng).
  • Vừa mừng khi thấy con khỉ đực nằm trên mỏm đá, vừa thận trọng, cảnh giác.

8. Điều gì khiến ông Diểu chưa chịu bỏ cuộc?

• Tinh thần thợ săn: quyết tâm “dù thế nào thì ta cũng phải tóm được chú mày!”.
• Bản lĩnh cá nhân: không muốn chịu thua thiên nhiên đang thử thách mình.
• Tiếc chiến lợi phẩm đã có trong tầm tay.
• Có lẽ ngầm bên trong còn có sự tò mò, thôi thúc muốn hiểu những sự lạ đang xảy ra.

9. Ông Diểu đã chứng kiến những “sự lạ” nào? Dự đoán những hoạt động tiếp theo của nhân vật

a) Những “sự lạ”:

• Con khỉ con màu trắng cướp súng, lăn xuống vực.
• Sương mù dâng lên cuồn cuộn ở Hõm Chết trong khi phía núi ngược chiều trời quang đãng.
• Con khỉ đực bị thương lại nằm trên mỏm đá cheo leo.
• Con khỉ đực có ánh mắt như cầu khẩn, tiếng kêu như trẻ con.

b) Dự đoán hoạt động tiếp theo:

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em dự đoán ông Diểu sẽ cứu con khỉ, băng bó cho nó và thả tự do. Bản tính lương thiện của con người đã bắt đầu trỗi dậy trong ông.
• Cách 2: Em dự đoán ông Diểu sẽ mang con khỉ về, nhưng trên đường sẽ có những biến cố khiến ông phải thay đổi quyết định.

10. Ông Diểu đang đối diện với tình thế gì?

• Vật chất: mất mũ, áo, giày, nắm cơm (do núi lở và đống mối); người đầy vết sây sát, kiệt sức, chỉ còn chiếc quần lót trên người – mà cuối cùng cũng dùng để băng vết thương cho khỉ.
• Tinh thần: rơi vào tình thế lố bịch, éo le – đi săn mà không có chiến lợi phẩm, còn phải bế con vật bị thương trở về.
• Tâm lí: mâu thuẫn – vừa muốn về vừa lo “làm sao mà cứ tồng ngồng thế này về nhà”, sợ “thành một trò cười cho thiên hạ”.

-> Ông Diểu đang đối diện với một tình thế éo le, ngược đời – từ vị thế “kẻ đi săn” hoá thành “nạn nhân” của chính cuộc đi săn.

11. Theo bạn, tình huống này có thường xảy ra không?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em nghĩ tình huống này rất hiếm trong thực tế. Con khỉ cái theo đuôi ông Diểu suốt quãng đường dài, mặc dù bị đuổi, ném đá – đó là biểu hiện của tình yêu thương và lòng thuỷ chung hiếm thấy trong đời sống thú vật. Chi tiết này giàu ý nghĩa biểu tượng hơn là phản ánh thực tế.
• Cách 2: Em cho rằng tình huống này có thể xảy ra trong tự nhiên – nhiều loài vật cũng có tình cảm gia đình, sẵn sàng liều mạng vì đồng loại. Việc con khỉ cái kiên trì bám theo thể hiện bản năng thương yêu rất thật của loài linh trưởng.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Giữa nhan đề Muối của rừng và nội dung câu chuyện có liên hệ với nhau như thế nào?

• “Muối của rừng” là tên dân gian của hoa tử huyền – loài hoa “cứ ba chục năm mới nở một lần”, màu trắng, vị mặn, bé bằng đầu tăm.
• Hoa tử huyền xuất hiện cuối truyện khi ông Diểu vừa phóng sinh con khỉ đực, đang cô độc, trần truồng đi qua rừng.
• Theo dân gian, khi rừng kết muối là điềm báo đất nước thanh bình, mùa màng phong túc; người gặp hoa sẽ gặp may mắn.

-> Nhan đề gợi ra thông điệp trung tâm của truyện: chỉ khi con người biết yêu thương, sống hoà hợp với thiên nhiên, chọn đứng về phía cái thiện thì mới nhận được món quà quý giá của thiên nhiên (như hoa tử huyền hiếm hoi), mới có được sự bình an, phong túc.

Câu 2: Hành trình đi săn của ông Diểu cũng là hành trình trải nghiệm và nhận thức. Bạn hãy kể tóm tắt hành trình đó bằng sơ đồ

(1) Vào rừng đi săn
    - Trang bị đầy đủ: súng, mũ lông, áo bông, giày cao cổ, nắm xôi.
    - Tâm thế: người đi săn tự tin, kiêu hãnh.
                        ↓
(2) Gặp và bắn khỉ đực
    - Áp đặt cách nhìn xã hội loài người lên đàn khỉ.
    - Bắn trúng khỉ đực, cảm thấy "vừa làm điều ác".
                        ↓
(3) Chứng kiến tình cảm gia đình khỉ
    - Khỉ cái liều mình cứu khỉ đực.
    - Khỉ con giữ chặt súng, lăn xuống vực.
    - Ông Diểu chuyển từ tức giận sang xót xa, kinh hoàng.
                        ↓
(4) Trải nghiệm những "sự lạ" ở Hõm Chết
    - Sương mù cuồn cuộn kì bí, khỉ trắng bí ẩn.
    - Ông Diểu sợ hãi, tự vấn về bản thân.
                        ↓
(5) Cứu chữa và phóng sinh khỉ đực
    - Cởi cả quần lót băng bó cho khỉ.
    - Khỉ cái kiên trì bám theo.
    - Ông Diểu quyết định phóng sinh.
                        ↓
(6) Ra về trong màn mưa xuân
    - Trần truồng, cô đơn, tay không.
    - Gặp hoa tử huyền - điềm may mắn.
    - Bóng ông nhoà vào màn mưa.

-> Hành trình đi săn cũng là hành trình từ tội lỗi đến hồi sinh, từ áp đặt bạo lực đến thấu hiểu, yêu thương.

Câu 3: Ông Diểu đã có những ý nghĩ gì khi chứng kiến đời sống của đàn khỉ trong khu rừng mùa xuân? Bạn có đồng tình với những ý nghĩ đó không? Vì sao?

a) Các ý nghĩ của ông Diểu:

• Nhìn con khỉ đầu đàn: xót xa vì “số phận của bậc đế vương không trùng với số phận ông”.
• Nhìn con khỉ đực: “cái thằng bố ô trọc”, “đồ phong tình phóng đãng”, “vị gia trưởng cộc cằn”, “nhà lập pháp bẩn thỉu”, “tên bạo chúa khốn nạn”.
• Nhìn con khỉ cái canh gác: “giống cái bao giờ cũng dễ phân tâm”, “với giống cái thì thân thể mình là quan trọng nhất”.
• Khi khỉ đực chọn quả ngon ăn trước: “hành động ấy thật là đê tiện”.

b) Có đồng tình không?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1 – Không đồng tình: Em không đồng tình với những ý nghĩ trên. Ông Diểu đã áp đặt quan niệm đạo đức của xã hội loài người lên thế giới tự nhiên – điều đó vừa thiếu khách quan, vừa cực đoan, ác ý. Thực chất đàn khỉ đang sống rất bình yên, hạnh phúc; ông Diểu cố ý nhìn xấu chúng để biện minh cho việc mình sắp giết chúng.
• Cách 2 – Không đồng tình nhưng thấu hiểu: Em không đồng tình vì những ý nghĩ ấy phiến diện, độc ác. Nhưng em hiểu được đó là cơ chế tâm lí của kẻ đi săn: phải dán nhãn tội lỗi cho con mồi thì mới dễ ra tay. Càng thấy vậy càng thấm thía thông điệp của truyện: con người thường tự biện minh cho sự tàn ác của mình bằng những lí do đạo đức giả tạo.

Câu 4: Từ lúc đến Hõm Chết, những sự việc kì lạ đã làm cho ông Diểu thay đổi cảm xúc và suy nghĩ như thế nào?

Các “sự lạ” tại Hõm Chết:

• Khỉ con màu trắng cướp súng lăn xuống vực.
• Sương mù cuồn cuộn kì bí, có “tử khí”.
• Tiếng rú thê thảm từ đáy vực.
• Bên kia núi lại quang đãng lạ thường.
• Con khỉ đực nằm trên mỏm đá cheo leo.

Sự thay đổi của ông Diểu:

• Về cảm xúc: từ tự tin, kiêu hãnh sang kinh hoàng, sợ hãi; từ căm ghét sang thương xót; từ hào hứng sang buồn tê tái.
• Về suy nghĩ:
  • Bắt đầu nghĩ đến ma quỷ, tâm linh – nhận ra thiên nhiên có sức mạnh bí ẩn.
  • Tự vấn bản thân – thấy mình lố bịch, đê hèn.
  • Nhận ra “trách nhiệm đè lên lưng mỗi sinh vật quả thật nặng nề” – hiểu ra giá trị của tình thương và sự sống.
• Về hành động: từ đi săn sang cứu chữa và phóng sinh con vật.

-> Đây là bước ngoặt quan trọng trong tâm lí nhân vật – hành trình thức tỉnh nhân tính của ông Diểu.

Câu 5: Bạn nghĩ gì về chi tiết “hoa tử huyền” xuất hiện ở cuối truyện?

• Hoa tử huyền (muối của rừng): hoa màu trắng, vị mặn, bé bằng đầu tăm, “ba chục năm mới nở một lần”, gặp được thì may mắn, là điềm báo đất nước thanh bình, mùa màng phong túc.
• Ý nghĩa:
  • Biểu tượng của sự thanh lọc tâm hồn: hoa xuất hiện sau khi ông Diểu đã trải qua hành trình giác ngộ, đã phóng sinh cho khỉ đực – như một phần thưởng tinh thần cho hành động lương thiện.
  • Biểu tượng của hi vọng, tái sinh: 30 năm nở một lần – hiếm hoi, quý giá – mở ra niềm tin vào tương lai tốt đẹp khi con người sống hoà hợp với tự nhiên.
  • Biểu tượng của vẻ đẹp thuần khiết của thiên nhiên – phần thưởng thiên nhiên dành cho người biết trân trọng nó.
  • Khẳng định thông điệp của tác phẩm: thiên nhiên chỉ ban phát quà tặng cho những ai chọn đứng về phía cái thiện.

Câu 6: Phân tích sự tương phản về diện mạo và tình thế của ông Diểu được kể ở đầu truyện và cuối truyện, từ đó, làm rõ thông điệp của tác phẩm

a) Tương phản diện mạo và tình thế:

b) Thông điệp:

• Sự trần truồng ở cuối truyện không phải là thất bại mà là sự giải phóng: ông Diểu đã trút bỏ những áo giáp tội lỗi, tham lam, bạo lực để trở về với bản tính lương thiện ban đầu.
• Hành trình đi săn hoá thành hành trình thức tỉnh nhân tính: chính thiên nhiên đã dạy con người bài học về tình thương, lòng thuỷ chung, sự thấu hiểu.
• Con người và thiên nhiên bình đẳng, cần sống hoà hợp với nhau. Chỉ khi con người biết yêu thương, buông bỏ bạo lực, thiên nhiên mới ban phát phần thưởng (hoa tử huyền – điềm bình an, phong túc).

Câu 7: Những chi tiết kì ảo trong Muối của rừng có điểm gì khác với chi tiết kì ảo trong Đền thiêng cửa bể?

-> Muối của rừng thể hiện cách sử dụng yếu tố kì ảo hiện đại – kín đáo, gợi mở, khác với cách sử dụng trực tiếp, tường minh trong truyện truyền kì trung đại.

V. Kết nối đọc – viết

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày suy nghĩ của bạn về vai trò của yếu tố kì ảo trong truyện ngắn Muối của rừng.

Đoạn văn tham khảo 1 – Yếu tố kì ảo – cầu nối để đánh thức lương tri:

Trong truyện ngắn Muối của rừng, Nguyễn Huy Thiệp đã sử dụng yếu tố kì ảo một cách kín đáo mà sâu sắc. Những chi tiết kì ảo như sương mù cuồn cuộn ở Hõm Chết, con khỉ trắng bí ẩn hay đặc biệt là hoa tử huyền – loài hoa “ba chục năm mới nở một lần” – đã tạo nên không khí huyền bí, đầy chất thơ cho tác phẩm. Yếu tố kì ảo ở đây không phải là những phép màu tường minh như trong truyện truyền kì trung đại, mà là cầu nối tinh tế để đánh thức lương tri con người: chính sự bí ẩn của thiên nhiên đã khiến ông Diểu tự vấn, thức tỉnh. Nhờ yếu tố kì ảo, thông điệp về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên trở nên thấm thía, mở ra không gian suy ngẫm rộng lớn cho người đọc.

Đoạn văn tham khảo 2 – Yếu tố kì ảo – phần thưởng của thiên nhiên:

Đọc Muối của rừng của Nguyễn Huy Thiệp, em nhận thấy yếu tố kì ảo đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện chủ đề tác phẩm. Các chi tiết như sương mù kì lạ, khỉ trắng bí ẩn, đặc biệt là hoa tử huyền xuất hiện ở cuối truyện đã nâng câu chuyện đi săn thông thường thành một bài học nhân sinh sâu sắc. Hoa tử huyền – muối của rừng – không chỉ là hoa quý ba mươi năm nở một lần, mà còn là phần thưởng thiên nhiên dành cho ông Diểu sau hành trình thức tỉnh và phóng sinh con vật. Yếu tố kì ảo vừa tạo nên sức hấp dẫn, li kì cho truyện, vừa mã hoá thông điệp: chỉ khi con người sống thiện lương, hoà hợp với thiên nhiên, mới nhận được món quà quý giá của cuộc sống. Đó chính là giá trị nghệ thuật độc đáo trong bút pháp Nguyễn Huy Thiệp.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện