Câu 1: Bài học giúp bạn hiểu thêm điều gì về sự thống nhất cao độ giữa sự nghiệp cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh với toàn bộ tác phẩm Người đã viết (trong đó có sáng tác văn học)?
Qua bài học, em hiểu thêm rằng ở Hồ Chí Minh có sự thống nhất cao độ giữa sự nghiệp cách mạng và sự nghiệp văn học:
- Người huy động tài năng văn chương để phục vụ đấu tranh cách mạng. Mỗi tác phẩm đều là vũ khí sắc bén góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc.
- Từng tác phẩm đều gắn với một giai đoạn của cuộc đời hoạt động cách mạng:
- Bản án chế độ thực dân Pháp, Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu: viết trong thời kì hoạt động ở Pháp, tấn công chủ nghĩa thực dân.
- Nhật kí trong tù (trong đó có Mộ): sáng tác trong thời gian bị chính quyền Tưởng Giới Thạch giam cầm.
- Nguyên tiêu: sáng tác giữa kháng chiến chống Pháp tại chiến khu Việt Bắc.
- Tuyên ngôn Độc lập: gắn với sự kiện khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà.
- Quan điểm sáng tác “Nay ở trong thơ nên có thép / Nhà thơ cũng phải biết xung phong” thể hiện rõ tinh thần văn chương phục vụ cách mạng.
- Ngược lại, hoạt động cách mạng phong phú cũng bồi đắp, làm giàu vốn sống, tình cảm cho sáng tác của Người.
-> Sự thống nhất ấy làm nên tính đặc thù của di sản văn học Hồ Chí Minh – vừa giàu chất chính trị, vừa thấm đẫm chất nghệ sĩ.
Câu 2: Sự đa dạng của phong cách văn chương Hồ Chí Minh đã được thể hiện như thế nào qua các văn bản được học trong bài?
Sự đa dạng thể hiện rõ qua 4 văn bản đã học:
| Văn bản | Thể loại | Phong cách nổi bật |
|---|---|---|
| Tuyên ngôn Độc lập | Văn chính luận | Lập luận đanh thép, chặt chẽ, lí lẽ sắc bén, bằng chứng thuyết phục; giọng điệu hùng hồn, trang trọng |
| Mộ (Chiều tối) | Thơ trữ tình chữ Hán | Cổ điển mà hiện đại: bút pháp chấm phá, thi liệu ước lệ; hình ảnh cuộc sống lao động ấm áp |
| Nguyên tiêu (Rằm tháng Giêng) | Thơ trữ tình chữ Hán | Cổ điển mà hiện đại: điệp từ “xuân”, đối lập hư – thực; con người – vũ trụ hoà quyện |
| Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu | Truyện ngắn hiện đại (viết bằng tiếng Pháp) | Trào phúng, châm biếm sắc sảo; giễu nhại, nói mỉa, chân dung biếm hoạ; tình huống hư cấu độc đáo |
-> Bốn văn bản cho thấy Hồ Chí Minh làm chủ nhiều thể loại, nhiều ngôn ngữ (tiếng Việt, chữ Hán, tiếng Pháp), có nhiều giọng điệu khác nhau tuỳ theo đối tượng và mục đích. Đó là sự đa dạng của một tài năng văn chương đích thực, đồng thời phản ánh sự phong phú của một cuộc đời hoạt động cách mạng.
Câu 3: Tìm đọc trọn vẹn tập Ngục trung nhật kí và các tuyển tập thơ chữ Hán, thơ tiếng Việt của Hồ Chí Minh. Học thuộc lòng một số bài thơ bạn thấy tâm đắc và sưu tầm những tài liệu viết về các bài thơ đó.
Gợi ý thực hiện:
- Tìm đọc:
- Tập Nhật kí trong tù (bản dịch trọn vẹn của Viện Văn học).
- Tập Thơ Hồ Chủ tịch (NXB Văn học).
- Hồ Chí Minh toàn tập (NXB Chính trị Quốc gia Sự thật) – phần thơ.
- Một số bài thơ có thể học thuộc:
- Thơ chữ Hán: Mộ (Chiều tối), Vọng nguyệt (Ngắm trăng), Tẩu lộ (Đi đường), Nguyên tiêu (Rằm tháng Giêng).
- Thơ tiếng Việt: Cảnh khuya, Tin thắng trận, Cảnh rừng Việt Bắc.
- Tài liệu tham khảo:
- Suy nghĩ mới về “Nhật kí trong tù” (Viện Văn học).
- Các bài phê bình, phân tích thơ Hồ Chí Minh trên các tạp chí văn học, sách giáo khoa các cấp.
Câu 4: Tìm đọc các cuốn sách sưu tầm mảng sáng tác truyện, kí của Hồ Chí Minh và phân loại sơ bộ những tác phẩm truyện, kí đó theo các tiêu chí: thể loại, đề tài, bút pháp (cách viết).
Gợi ý phân loại:
a) Theo thể loại:
- Truyện ngắn: Pa-ri, Lời than vãn của Bà Trưng Trắc, Vi hành, Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu.
- Kí, hồi kí: Vừa đi đường vừa kể chuyện (kí tên T. Lan, 1961).
b) Theo đề tài:
- Vạch trần bộ mặt thực dân, phong kiến: Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu, Vi hành, Lời than vãn của Bà Trưng Trắc.
- Ca ngợi các tấm gương yêu nước: Những trò lố… (ca ngợi Phan Bội Châu).
- Phản ánh đời sống của người lao động, người bị áp bức: Pa-ri.
c) Theo bút pháp:
- Viết bằng tiếng Pháp cho độc giả Pháp: phong cách hiện đại, sử dụng thủ pháp phương Tây (viết thư, giữ nguyên từ bản xứ), chất hài hước kiểu Pháp, giàu tính điện ảnh.
- Viết bằng tiếng Việt cho độc giả trong nước: cách kể dung dị, gãy gọn, hóm hỉnh, nêu bài học trực tiếp.
Câu 5: Chọn đọc các tác phẩm chính luận tiêu biểu của Hồ Chí Minh, ghi chép về hoàn cảnh ra đời của từng tác phẩm và trích ra những câu, những đoạn văn mà bạn thấy đáng chú ý nhất.
Gợi ý một số tác phẩm và hoàn cảnh ra đời:
| Tác phẩm | Hoàn cảnh ra đời | Câu, đoạn đáng chú ý |
|---|---|---|
| Bản án chế độ thực dân Pháp (1925) | Viết bằng tiếng Pháp trong thời kì hoạt động ở Pháp, xuất bản tại Pa-ri | Đoạn tố cáo tội ác của thực dân Pháp trên các thuộc địa |
| Tuyên ngôn Độc lập (2/9/1945) | Đọc tại Quảng trường Ba Đình, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà | “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thực đã thành một nước tự do và độc lập” |
| Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (19/12/1946) | Kêu gọi toàn dân đứng lên kháng chiến chống thực dân Pháp | “Bất kì đàn ông, đàn bà, bất kì người già, người trẻ… Hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên đánh thực dân Pháp để cứu Tổ quốc” |
| Không có gì quý hơn độc lập, tự do (17/7/1966) | Đọc trong thời kì kháng chiến chống Mỹ | Câu khẩu hiệu “Không có gì quý hơn độc lập, tự do” |
| Di chúc (1965-1969) | Viết trong những năm cuối đời | Đoạn về đoàn kết trong Đảng, chăm lo cho nhân dân |
Câu 6: Tìm hiểu cách tổ chức hệ thống tư liệu về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong các phòng trưng bày chuyên đề hoặc trong các viện bảo tàng mà bạn có dịp ghé thăm. Phác thảo ý tưởng về cách tổ chức những tư liệu mà bạn hoặc các bạn trong lớp có được về Người trong không gian học tập phù hợp (ở nhà hoặc ở lớp).
Gợi ý phác thảo:
a) Tham khảo cách tổ chức tại các bảo tàng:
- Bảo tàng Hồ Chí Minh (Hà Nội), Nhà lưu niệm tại quê Bác (Nghệ An), Bến Nhà Rồng (TP. Hồ Chí Minh)… thường tổ chức tư liệu theo:
- Trình tự thời gian: từ thời thơ ấu đến khi qua đời.
- Theo chủ đề: hoạt động ở nước ngoài, thành lập Đảng, lãnh đạo cách mạng, đời sống thường ngày…
- Kết hợp hiện vật, hình ảnh, tài liệu, âm thanh, video.
b) Ý tưởng tổ chức tư liệu trong không gian học tập (góc học tập ở lớp):
- Góc 1 – Cuộc đời Bác: trưng bày niên biểu các mốc lớn kèm hình ảnh Bác qua các thời kì.
- Góc 2 – Di sản văn học: trưng bày các tác phẩm tiêu biểu (bản in Nhật kí trong tù, Tuyên ngôn Độc lập…) kèm ghi chú ngắn về mỗi tác phẩm.
- Góc 3 – Bác Hồ với thiếu nhi và nhân dân: hình ảnh, câu chuyện, những lời dạy của Bác.
- Góc 4 – Học tập và làm theo: các bài viết, cảm nghĩ của học sinh về Bác.
-> Có thể bổ sung mã QR dẫn đến video, audio về các bài phát biểu, bài thơ của Bác để tăng tính tương tác.
Câu 7: Thảo luận với các bạn trong nhóm học tập hoặc trong lớp về một số dự án cần thực hiện để phục vụ cho hoạt động học tập theo nội dung sách giáo khoa Ngữ văn lớp 12.
Gợi ý một số dự án học tập:
- Dự án 1 – “Hành trình cứu nước của Bác Hồ”: vẽ bản đồ tư duy hoặc sơ đồ trực quan về các mốc lớn trong hành trình cách mạng của Hồ Chí Minh, gắn với các tác phẩm tiêu biểu Người đã viết ở từng chặng.
- Dự án 2 – “Thơ chữ Hán của Hồ Chí Minh”: sưu tầm, dịch nghĩa, phân tích một số bài thơ chữ Hán chưa được giới thiệu trong SGK; làm video ngâm thơ hoặc thuyết trình.
- Dự án 3 – “Văn chính luận Hồ Chí Minh”: phân tích nghệ thuật lập luận trong một số văn bản chính luận tiêu biểu (Tuyên ngôn Độc lập, Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến…) – so sánh với các văn bản chính luận khác.
- Dự án 4 – “Bác Hồ – Tấm gương học tập cho thế hệ trẻ”: sưu tầm các câu chuyện, lời dạy của Bác dành cho thanh niên, học sinh; viết bài luận hoặc làm video ngắn chia sẻ suy nghĩ.
- Dự án 5 – “Triển lãm mini về Bác Hồ”: kết hợp các sản phẩm trên (hình ảnh, bài viết, sơ đồ, video) thành triển lãm trong lớp học vào dịp kỉ niệm sinh nhật Bác (19/5) hoặc Quốc khánh (2/9).
ThS. Nguyễn Thành Đạt
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT
Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện