Câu 1: Bài học đã bổ sung cho hiểu biết của bạn về truyện nói chung và tiểu thuyết hiện đại nói riêng như thế nào?
Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.
- Cách 1: Bài học đã giúp em hiểu sâu hơn về truyện và tiểu thuyết hiện đại:
- Về truyện: hiểu rõ hơn vai trò của người kể chuyện, điểm nhìn, ngôn ngữ trần thuật trong việc thể hiện chủ đề.
- Về tiểu thuyết hiện đại: nắm được các đặc điểm nổi bật – nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư; nhân vật là “con người nếm trải” với tâm lí phức tạp; kết cấu linh hoạt, đa tầng; ngôn ngữ đa thanh; có khả năng tổng hợp cao mọi kinh nghiệm nghệ thuật.
- Nhận thức rõ khả năng lớn lao của tiểu thuyết: vừa bao quát bức tranh xã hội rộng lớn, vừa đi sâu khám phá thế giới nội tâm con người.
- Cách 2: Qua bài học, em nhận ra tiểu thuyết hiện đại khác biệt rõ rệt so với tiểu thuyết cổ điển: không lí tưởng hoá hiện thực mà nhìn vào cái đời thường, cái đang diễn biến; không xây dựng nhân vật đơn giản mà chú ý quá trình phát triển tâm lí phức tạp. Bài học cũng bổ sung hiểu biết của em về phong cách hiện thực trong văn học và các biện pháp tu từ đặc sắc như nói mỉa, nghịch ngữ.
Câu 2: Nêu nhận thức của bạn về khả năng lớn lao của tiểu thuyết trong việc trần thuật những sự kiện có quy mô lớn, gây ảnh hưởng đến toàn xã hội và kể về những câu chuyện đời thường dung dị, nhỏ bé.
a) Trần thuật những sự kiện quy mô lớn, gây ảnh hưởng đến toàn xã hội:
- Tiểu thuyết có dung lượng lớn, cho phép nhà văn bao quát nhiều tuyến nhân vật, nhiều sự kiện diễn ra trên nhiều không gian, thời gian khác nhau.
- Ví dụ: đoạn trích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc chỉ trong một trận đấu quần vợt đã thu vào biết bao gương mặt: quan Toàn quyền, Thống sứ, Đức vua, vua Xiêm, đám đông ba nghìn khán giả… – phản ánh cả một xã hội thuộc địa lố lăng, kệch cỡm.
b) Kể về những câu chuyện đời thường dung dị, nhỏ bé:
- Tiểu thuyết hiện đại quan tâm đặc biệt đến đời tư, số phận cá nhân, đến cái thường ngày với cách tiếp cận gần gũi.
- Ví dụ: đoạn trích Mùa lá rụng trong vườn chỉ kể về một chiều 30 Tết trong gia đình ông Bằng – không có sự kiện lớn lao, nhưng qua đó soi rọi cả bức tranh xã hội hậu chiến với những biến chuyển tinh vi trong tâm hồn con người.
-> Tiểu thuyết có thể vươn đến cả hai chiều: bao quát rộng bức tranh thời đại và đi sâu vào từng ngóc ngách đời sống nội tâm. Đó chính là khả năng lớn lao làm nên sức sống bền lâu của thể loại này.
Câu 3: Hai văn bản Xuân Tóc Đỏ cứu quốc (trích) và Mùa lá rụng trong vườn (trích) cho thấy điều gì về sự đa dạng trong các hướng tìm tòi, phát triển của tiểu thuyết hiện đại?
Hai văn bản cho thấy tiểu thuyết hiện đại có nhiều hướng tìm tòi khác nhau, thể hiện rõ ở các phương diện:
| Phương diện | Xuân Tóc Đỏ cứu quốc | Mùa lá rụng trong vườn |
|---|---|---|
| Đề tài | Xã hội thượng lưu lố lăng, quan hệ ngoại giao – chính trị | Đời sống gia đình thời hậu chiến |
| Cảm hứng chủ đạo | Phê phán, khinh bỉ, châm biếm | Nhân văn, đồng cảm, trân trọng |
| Giọng điệu | Trào phúng, mỉa mai, cường điệu | Trầm lắng, ấm áp, xúc động |
| Bút pháp | Phóng đại, sân khấu hoá, nói mỉa, nghịch ngữ | Đi sâu tâm lí, độc thoại nội tâm, chi tiết tinh tế |
| Nhân vật | Chân dung biếm hoạ, tính cách phi thường (Xuân Tóc Đỏ) | Con người đa diện, giàu chiều sâu tâm lí (ông Bằng, chị Hoài) |
| Không gian | Rộng lớn, ồn ào (sân quần vợt, đám đông) | Nhỏ hẹp, trầm lắng (gian nhà, bàn thờ gia tiên) |
-> Dù cùng thuộc phong cách hiện thực, hai tác phẩm cho thấy tiểu thuyết hiện đại có nhiều lối đi riêng biệt: có thể vạch trần cái xấu bằng tiếng cười châm biếm sắc lạnh; có thể khẳng định, gìn giữ những giá trị nhân văn bằng giọng văn trầm ấm. Chính sự đa dạng ấy làm nên sức sống phong phú của thể loại tiểu thuyết trong nền văn học Việt Nam.
Câu 4: Khi tiến hành so sánh hai tác phẩm truyện với nhau, cần phải đảm bảo được những nguyên tắc gì? Bạn hiểu như thế nào về ý nghĩa của việc đánh giá các tác phẩm văn học (trong đó có tác phẩm truyện) dựa trên sự so sánh?
a) Nguyên tắc khi so sánh hai tác phẩm truyện:
- Xác định tiêu chí so sánh phù hợp: có thể là đề tài, chủ đề, nhân vật, ngôi kể, điểm nhìn, giọng điệu, bút pháp… – tiêu chí phải rõ ràng, thống nhất cho cả hai tác phẩm.
- Đảm bảo tính khách quan: dựa trên văn bản cụ thể, có dẫn chứng thuyết phục, không suy diễn tuỳ tiện.
- Đặt tác phẩm trong hoàn cảnh riêng của nó (thời đại, phong cách tác giả, thể loại) để so sánh công bằng.
- Chỉ ra cả điểm tương đồng và khác biệt, tránh chỉ nhấn mạnh một phía.
- Rút ra kết luận có ý nghĩa: nêu được giá trị riêng của từng tác phẩm và quy luật chung (nếu có).
b) Ý nghĩa của việc đánh giá tác phẩm văn học dựa trên sự so sánh:
Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.
- Cách 1: So sánh giúp người đọc hiểu sâu hơn từng tác phẩm: nét riêng, giá trị độc đáo của mỗi tác phẩm thường được nhận ra rõ hơn khi đặt cạnh một tác phẩm khác. Ngoài ra, so sánh còn giúp thấy được sự đa dạng, phong phú của văn học và nhận ra đóng góp riêng của từng nhà văn.
- Cách 2: Em cho rằng so sánh là một phương pháp đánh giá khoa học. Nhờ so sánh, ta có thể:
- Định vị giá trị của một tác phẩm trong dòng chảy chung của văn học.
- Rút ra quy luật, đặc điểm của một trào lưu, thể loại (ví dụ: qua so sánh, ta hiểu rõ hơn về phong cách hiện thực).
- Bồi đắp năng lực thẩm mĩ cho người đọc – biết trân trọng cái riêng, cái độc đáo trong sáng tạo nghệ thuật.
- Cách 3: So sánh giúp việc đọc văn trở nên thú vị và sâu sắc hơn. Khi đọc Xuân Tóc Đỏ cứu quốc rồi đối sánh với Mùa lá rụng trong vườn, em vừa thấy được hai hướng đi khác nhau của tiểu thuyết hiện đại, vừa hiểu rõ hơn cá tính sáng tạo của Vũ Trọng Phụng và Ma Văn Kháng. Đó chính là con đường để khám phá vẻ đẹp phong phú của văn chương.
ThS. Nguyễn Thành Đạt
(Người kiểm duyệt, ra đề)
Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT
Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1
Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện