I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

• Ngô Tất Tố (1893 – 1954), quê ở làng Lộc Hà, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc thành phố Hà Nội).
• Ông là một nhà Nho tinh thông cựu học, dịch giả, nhà nghiên cứu về tư tưởng triết học và văn học cổ; đồng thời là nhà báo, nhà văn có lối viết mới mẻ và sức viết dồi dào.
• Được đánh giá là một trong những nhà văn hàng đầu của dòng văn học hiện thực trước Cách mạng tháng Tám 1945, với các tác phẩm viết về nông thôn và người nông dân.
• Tác phẩm chính: tiểu thuyết Tắt đèn (1936/1939), Lều chõng (1939/1941); phóng sự Việc làng (1940/1941)…
• Được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 1996.

2. Tác phẩm

a) Phóng sự Việc làng

• Là thiên phóng sự tái hiện toàn diện đời sống nông thôn Việt Nam đầu thế kỉ XX, trong bối cảnh chính quyền thực dân phong kiến lợi dụng những tập tục lạc hậu ở thôn quê để thực hiện chính sách ngu dân, bóc lột.
• Tác phẩm gồm 17 chương, xâu chuỗi theo một chủ đề chung: phơi bày những hủ tục nhiêu khê, quái gở đang duy trì ở nông thôn và những hậu quả nghiêm trọng của nó.

b) Đoạn trích Nghệ thuật băm thịt gà

• Xuất xứ, vị trí: thuộc chương IV của phóng sự Việc làng.
• Thể loại: phóng sự.
• Phương thức biểu đạt: tự sự (kết hợp miêu tả, biểu cảm).
• Ngôi kể: ngôi thứ nhất (xưng “tôi”).
• Bố cục (3 sự việc chính):
  • Sự việc 1 (từ đầu đến “cùng trùm chăn nằm ngủ”): Câu chuyện của tác giả và người bạn Lăng Vân lúc đêm khuya, gần sáng.
  • Sự việc 2 (tiếp đến “hạng chai ba phần tư lít”): Cảnh mọi người kéo đến nhà Lăng Vân dự lệ làng khi trời đã sáng rõ.
  • Sự việc 3 (còn lại): Cảnh anh mõ làng chia cỗ và băm thịt gà sau khi hàng xóm đã đến đông đủ.

II. Trước khi đọc

Câu 1: Theo bạn, ngoài lĩnh vực nghệ thuật chuyên nghiệp, người ta thường dùng từ “nghệ thuật” và “nghệ sĩ” để chỉ hoạt động hoặc con người như thế nào?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Ngoài lĩnh vực nghệ thuật chuyên nghiệp, người ta thường dùng từ “nghệ thuật” để chỉ cách làm việc khéo léo, tinh tế, đạt đến trình độ cao trong một lĩnh vực nào đó (ví dụ: “nghệ thuật nấu ăn”, “nghệ thuật ứng xử”). Từ “nghệ sĩ” dùng để chỉ người có tài năng đặc biệt, làm việc gì cũng đầy sáng tạo và tinh xảo.
• Cách 2: Đôi khi hai từ này còn được dùng với sắc thái mỉa mai, châm biếm – để chỉ những việc tầm thường nhưng được làm quá cầu kì, hoặc những người quá “khéo” trong việc không đáng khen. Trong văn bản Nghệ thuật băm thịt gà, cách dùng chính là theo hướng này.

Câu 2: Bạn hãy phân biệt tập tục (phong tục, tập quán) lành mạnh và hủ tục. Nêu ví dụ để làm rõ ý kiến của mình.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1:
  • Tập tục lành mạnh là những thói quen, nếp sinh hoạt truyền từ đời này sang đời khác, mang giá trị tích cực, góp phần gắn kết cộng đồng và giữ gìn bản sắc văn hoá. Ví dụ: thờ cúng tổ tiên, gói bánh chưng ngày Tết, lễ hội Đền Hùng…
  • Hủ tục là những tập tục lạc hậu, lỗi thời, mang lại hậu quả tiêu cực cho cá nhân và cộng đồng. Ví dụ: tảo hôn, mê tín dị đoan, ma chay linh đình gây tốn kém…
• Cách 2: Em cho rằng ranh giới giữa tập tục lành mạnh và hủ tục nằm ở chỗ tập tục ấy có phù hợp với sự tiến bộ và có gây hại cho con người hay không. Tập tục lành mạnh như lễ mừng thọ ông bà, tục xin chữ đầu năm… nuôi dưỡng tình cảm và văn hoá. Còn hủ tục như trọng nam khinh nữ, thách cưới nặng nề, chia cỗ, xôi thịt trong việc làng (như trong văn bản)… kìm hãm sự phát triển và đè nặng lên đời sống người dân.

III. Trong khi đọc

1. Chú ý cách tác giả dẫn dắt vào không gian của câu chuyện

• Thời gian: đêm khuya, gần sáng – “đêm đã khuya”, “gà bắt đầu gáy”, “đồng hồ điểm hai tiếng”.
• Không gian: “ngoài sân trời tối như mực và mưa sùi sụt”, “nước mưa rả rích giội xuống đầu thềm” – không gian u ám, buồn.
• Bối cảnh: cuộc gặp gỡ sau gần mười năm xa cách của tác giả và Lăng Vân, mang “mối tình cửu biệt”.
• Chi tiết gây tò mò: tiếng người khậm khoặc, bóng đèn lập loè, tiếng gà đập cánh phành phạch, tiếng gà kêu quang quác… → khiến người kể ngạc nhiên và người đọc bị cuốn vào câu chuyện.

-> Cách dẫn dắt tự nhiên, chân thực, tạo được không khí đặc trưng của làng quê Bắc Bộ và khơi gợi sự tò mò để dẫn vào tập tục “chứa hàng xóm”.

2. Việc đan xen giữa yếu tố miêu tả, tự sự và ngôn ngữ đối thoại có hiệu quả như thế nào?

• Miêu tả: không gian, ngoại hình, hành động của các nhân vật (các cụ khăn áo tề chỉnh, mâm xôi gà, con dao, cái thớt…).
• Tự sự: kể lại diễn biến sự việc theo trình tự thời gian.
• Đối thoại: lời trao đổi giữa ông đàn anh và thằng Mới, giữa các cụ về suất đinh…

-> Hiệu quả:

• Tạo tính chân thực, sinh động cho câu chuyện, giống như người đọc đang chứng kiến tại chỗ.
• Làm nổi bật tính cách, vai vế của từng nhân vật (ông đàn anh có quyền, thằng Mới khép nép…).
• Đảm bảo yêu cầu cốt lõi của phóng sự: tính chân thực, khách quan.

3. Chú ý cách kể, miêu tả chi tiết cùng thủ pháp “gây tò mò” về quá trình băm thịt gà

• Bí ẩn ban đầu: “Một con gà và bấy nhiêu xôi mà làm đến mấy chục cỗ, thì làm ra sao?” – tác giả cùng thắc mắc với người đọc.
• Chờ đợi kịch tính: “Chắc là còn có món gì khác nữa. Tôi nghĩ như thế. Nhưng mà không. Chẳng có chỉ hết.”.
• Từng bước hé lộ: thằng Mới đặt dao, chữa cỗ xôi từ tròn sang vuông, xắn xôi, băm lòng, chặt sỏ gà, chặt phao câu… – từng thao tác được kể tỉ mỉ.
• Tác giả trực tiếp tham gia: “Tôi phải giả vờ đứng dậy ra sân để đến tận nơi mà coi cho rõ”.

-> Thủ pháp này khiến người đọc hồi hộp theo dõi, đồng thời tăng tính khách quan khi chính tác giả cũng ngạc nhiên – vừa là chứng nhân, vừa là người cùng khám phá.

4. Các chi tiết miêu tả động tác, âm thanh khi băm thịt gà có tác dụng gì?

• Động tác: “Một tay giữ thớt thịt gà, một tay cầm con dao phay, hắn băm lia lịa như không chú ý gì hết”; “con dao của hắn giơ lên, không nhát nào cao, không nhát nào thấp”; giơ dao “lên khỏi mặt thớt độ một gang”.
• Âm thanh: tiếng dao “công cốc đụng vào mặt thớt, nhịp nhàng như tiếng mõ của phường chèo, không lúc nào mau, cũng không có lúc nào thưa”.
• Kết quả: “Mười nhát như một”, “miếng nào như miếng ấy, đứt suốt từ xương đến da”, “giống như tập cánh con bươm bướm”, con gà băm được 92 miếng.

-> Tác dụng:

• Cho thấy tài nghệ điêu luyện, thuần thục của thằng Mới – đạt đến trình độ “nghệ thuật” thực sự.
• Nhưng đằng sau sự thán phục ấy là giọng châm biếm sâu cay: một cái “nghệ thuật” được rèn giũa ba đời chỉ để phục vụ cho một hủ tục chia cỗ vô lí – “một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp”.

5. Đoạn kết tạo ấn tượng thế nào cho người đọc?

• Câu kết: “Tôi chịu lắm. Và tôi muốn dâng cho ông Mới ấy cái chức nghệ sĩ.”
• Ấn tượng:
  • Bề ngoài có vẻ tán thưởng, ngợi ca tài nghệ của thằng Mới.
  • Nhưng thực chất là giọng châm biếm, mỉa mai sâu cay: một “nghệ sĩ” mà cái tài chỉ để phục vụ hủ tục.
  • Kết đọng lại trong lòng người đọc sự day dứt về những tập tục vô lí đang ngự trị ở làng quê xưa.

-> Đoạn kết vừa bất ngờ, dí dỏm vừa mang sức nặng phê phán – đặc trưng của bút pháp phóng sự Ngô Tất Tố.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Nhan đề của văn bản có thể gợi lên những suy luận, phán đoán gì về nội dung được đề cập trong bài phóng sự?

Nhan đề “Nghệ thuật băm thịt gà” có sự kết hợp bất thường:

• “Nghệ thuật” vốn gắn với cái đẹp, sự sáng tạo tinh tế, thường thuộc lĩnh vực cao quý.
• “Băm thịt gà” lại là một công việc bếp núc bình dân, tầm thường của đời sống thường ngày.

-> Sự kết hợp này gợi:

• Sự bất thường, nghịch lí – báo hiệu bài phóng sự sẽ đề cập đến một hiện tượng kì lạ, đáng chú ý.
• Sắc thái châm biếm, mỉa mai – bởi khi một việc tầm thường được nâng lên thành “nghệ thuật” thì đằng sau đó thường là sự phê phán.
• Sự tò mò, hấp dẫn đối với người đọc: vì sao lại có “nghệ thuật” trong việc băm thịt gà?

Câu 2: Trong văn bản, các sự việc chính đã được tác giả thuật lại theo trình tự nào? Nhận xét về cách quan sát, ghi chép hiện thực của tác giả.

a) Trình tự các sự việc chính:

Các sự việc được thuật lại theo trình tự thời gian:

1. Đêm khuya, gần sáng: cuộc trò chuyện giữa tác giả và Lăng Vân sau nhiều năm xa cách.
2. Trời sáng rõ: mọi người kéo đến nhà Lăng Vân dự lệ làng.
3. Sau khi hàng xóm đến đông đủ: cảnh chia cỗ và cảnh anh mõ làng băm thịt gà.

b) Nhận xét về cách quan sát, ghi chép:

• Ghi chép tại chỗ, chi tiết, tỉ mỉ: từng động tác của thằng Mới, từng con số cụ thể (23 mâm cỗ, 83 suất, 92 miếng thịt gà, 5 miếng sỏ, 4 miếng phao…) đều được ghi lại chính xác.
• Quan sát bằng nhiều giác quan: nhìn (dáng đi, cử chỉ), nghe (tiếng dao chặt, tiếng nói), cảm nhận không khí xung quanh.
• Trực tiếp tham dự và chứng kiến: tác giả xuất hiện trong vai trò “tôi” – vừa quan sát vừa thắc mắc, ngạc nhiên.

-> Cách quan sát, ghi chép ấy đảm bảo tính chân thực, khách quan – đặc trưng cốt lõi của phóng sự.

Câu 3: Cảnh anh mõ làng băm thịt gà trong cuộc chia cỗ phản ánh hiện thực gì ở nông thôn Việt Nam xưa?

a) Bối cảnh:

• Một cuộc lệ làng “chứa hàng xóm” tại nhà Lăng Vân.
• Nguyên liệu: 1 con gà, 1 mâm xôi, 2 chai rượu – phải chia thành 23 cỗ cho 83 suất đinh.

b) Cách chia cỗ:

• Cỗ chia theo thứ bậc: cỗ kiến tại (cho người có mặt), cỗ chứa (cho chủ nhà), cỗ cho mõ, cỗ làm phần (cho người vắng mặt).
• Từng bộ phận con gà được định lượng chính xác: sỏ gà pha 5 miếng (cho 5 cụ), phao câu pha 4 miếng (cho 4 ông đàn anh), cánh gà chặt hơn 10 miếng, thịt mình gà băm 92 miếng…

c) Hiện thực được phản ánh:

• Hủ tục chia cỗ ngặt nghèo, khắt khe ở nông thôn Việt Nam xưa – đúng câu tục ngữ “một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp”.
• Sự phân biệt đẳng cấp, thứ bậc trong làng xã: các cụ, ông đàn anh, người thường, mõ làng – mỗi hạng có phần riêng.
• Sự nhiêu khê, vô lí của lệ làng: 1 con gà mà phải chia cho hơn 80 người, gây tốn kém, mệt mỏi cho dân quê.
• Chính sách “ngu dân” của chính quyền thực dân phong kiến: duy trì hủ tục để dễ bề bóc lột.

Câu 4: Nhận xét về tác dụng của việc sử dụng ngôi kể thứ nhất trong bài phóng sự.

• Ngôi kể thứ nhất (xưng “tôi”) – tác giả trực tiếp chứng kiến và ghi lại sự việc.

Tác dụng:

• Tăng tính chân thực, khách quan: những gì kể lại đều là điều tận mắt thấy của người kể, đáp ứng yêu cầu cốt lõi của phóng sự.
• Tạo cảm giác gần gũi, thân mật: người đọc như đang cùng tác giả đến nhà Lăng Vân, cùng ngạc nhiên trước cảnh chia cỗ.
• Cho phép người kể bộc lộ trực tiếp thái độ, cảm xúc: từ ngạc nhiên (“Ô lạ!”, “Tôi nghĩ như thế”) đến châm biếm ngầm (“muốn dâng cho ông Mới ấy cái chức nghệ sĩ”).
• Làm nổi bật tính chiến đấu của phóng sự: người kể có mặt để làm chứng cho hiện thực đã ghi lại.

Câu 5: Chỉ ra và phân tích những yếu tố tạo nên giọng điệu của bài phóng sự.

a) Giọng điệu chính: hài hước, châm biếm, phê phán sâu cay (bên ngoài có vẻ thán phục, ngợi ca).

b) Các yếu tố tạo nên giọng điệu:

• Miêu tả tỉ mỉ, chi tiết cảnh chia cỗ, băm thịt gà một cách trịnh trọng – làm nổi bật sự nhiêu khê, phi lí của tập tục.
• So sánh, ví von bất ngờ: tiếng dao chặt “nhịp nhàng như tiếng mõ của phường chèo”, miếng thịt gà “giống như tập cánh con bươm bướm” – tạo cảm giác buồn cười.
• Lời trữ tình ngoại đề đầy tính châm biếm: “Con gà làm được hơn hai chục cỗ, thật là một kì công!”, “Tôi muốn dâng cho ông Mới ấy cái chức nghệ sĩ”.
• Đối lập giữa cái tầm thường (băm thịt gà) và cái cao quý (nghệ thuật, nghệ sĩ) – tạo hiệu quả mỉa mai.
• Sử dụng ngôn ngữ thân mật, gần gũi: “thằng Mới”, “hắn”… đặt cạnh giọng trịnh trọng của các cụ.

-> Giọng điệu ấy không lộ liễu mà thấm dần vào người đọc, tạo hiệu quả phê phán mạnh mẽ.

Câu 6: Theo bạn, những nội dung được đề cập trong văn bản còn có ý nghĩa đối với thực tiễn hiện nay không? Lí giải ý kiến của bạn.

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Nội dung văn bản vẫn còn ý nghĩa với thực tiễn hôm nay. Dù các hủ tục chia cỗ trong lệ làng đã giảm bớt, nhưng ở nhiều địa phương vẫn còn những tập tục nặng nề như cỗ bàn linh đình trong ma chay, cưới hỏi; phân biệt đẳng cấp trong tổ chức lễ hội… Văn bản của Ngô Tất Tố nhắc nhở chúng ta cần có cái nhìn tỉnh táo, phân biệt cái nào nên giữ, cái nào nên bỏ.
• Cách 2: Em cho rằng văn bản có giá trị nhân văn lâu dài. Bởi vấn đề hủ tục và cách chống lại hủ tục vẫn là chuyện của mọi thời. Bài phóng sự dạy chúng ta bài học về thái độ với truyền thống: trân trọng cái đẹp, kiên quyết loại bỏ cái lạc hậu để xây dựng đời sống văn hoá lành mạnh.
• Cách 3: Văn bản còn ý nghĩa ở chỗ rèn cho người đọc thói quen quan sát, phản biện. Trong xã hội hiện đại, chúng ta vẫn gặp nhiều hiện tượng kì cục, phi lí được duy trì dưới danh nghĩa “truyền thống”. Bài học từ Ngô Tất Tố là: hãy nhìn kĩ, hãy suy nghĩ trước khi chấp nhận điều gì.

Câu 7: Hãy khái quát đặc điểm cơ bản của thể loại phóng sự qua văn bản Nghệ thuật băm thịt gà.

Đặc điểm cơ bản của phóng sự thể hiện qua văn bản:

• Tính chân thực (xác thực): ghi chép cụ thể, tỉ mỉ về thời gian, địa điểm, con người, sự việc (đêm khuya – trời sáng, nhà Lăng Vân, 83 suất đinh, 23 cỗ, 92 miếng thịt gà…).
• Tính thời sự: phản ánh hiện tượng đang diễn ra trong đời sống nông thôn Việt Nam đương thời – hủ tục chia cỗ trong việc làng.
• Tính chiến đấu: phê phán những nhận thức sai lệch và tập tục lạc hậu; tác động tích cực đến nhận thức người đọc.
• Tính thẩm mĩ: thể hiện dấu ấn cá nhân của tác giả qua giọng điệu châm biếm, ngôn ngữ giàu hình ảnh, các biện pháp so sánh, ví von độc đáo.
• Ngôi kể thứ nhất kết hợp quan sát trực tiếp – đảm bảo độ tin cậy.
• Kết hợp linh hoạt miêu tả, tự sự, đối thoại – làm câu chuyện sinh động, hấp dẫn.

V. Kết nối đọc – viết

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày cảm nhận về một khía cạnh nội dung hoặc nghệ thuật của văn bản Nghệ thuật băm thịt gà mà bạn tâm đắc.

Đoạn văn tham khảo 1 – Cảm nhận về giọng điệu châm biếm sâu cay:

Đọc Nghệ thuật băm thịt gà của Ngô Tất Tố, em tâm đắc nhất với giọng điệu châm biếm sâu cay của tác giả. Bề ngoài, người kể có vẻ thán phục, ngợi ca tài nghệ của thằng Mới – so sánh tiếng dao chặt “nhịp nhàng như tiếng mõ của phường chèo”, miếng thịt “giống như tập cánh con bươm bướm”, và cuối cùng còn muốn dâng cho hắn cái chức “nghệ sĩ”. Nhưng đằng sau lớp ngôn từ có vẻ trịnh trọng ấy là nụ cười mỉa mai đầy cay đắng: một cái “nghệ thuật” được cha truyền con nối ba đời chỉ để phục vụ cho hủ tục chia cỗ vô lí ở làng quê xưa. Chính sự đối lập giữa bề ngoài “cao đạo” và bản chất “tầm thường” ấy đã tạo nên sức phê phán mạnh mẽ. Qua giọng điệu ấy, em thấm thía tài năng của Ngô Tất Tố và giá trị chiến đấu của thể loại phóng sự.

Đoạn văn tham khảo 2 – Cảm nhận về nghệ thuật quan sát, ghi chép chi tiết:

Điều khiến em ấn tượng nhất khi đọc Nghệ thuật băm thịt gà là nghệ thuật quan sát, ghi chép chi tiết đến kinh ngạc của Ngô Tất Tố. Chỉ trong một cảnh chia cỗ, tác giả đã ghi lại chính xác từng con số: 23 mâm cỗ chia cho 83 suất đinh, sỏ gà pha năm, phao câu pha bốn, con gà băm thành đúng 92 miếng… Từng động tác của thằng Mới – từ liếc dao, đổi thớt, chặt sỏ, băm cánh – đều được tả lại tỉ mỉ, sinh động như thể người đọc đang đứng ngay bên cạnh để chứng kiến. Chính nhờ cách quan sát sắc sảo và ghi chép chân thực ấy, hiện thực nông thôn Việt Nam đầu thế kỉ XX với những hủ tục nhiêu khê đã hiện lên rõ nét, ám ảnh. Từ đó em càng hiểu rõ đặc trưng cốt lõi của phóng sự: sự thật chính là sức mạnh lớn nhất của thể loại này.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện