I. Tìm hiểu chung

1. Tác giả

• Thanh Thảo, tên khai sinh Hồ Thành Công, sinh năm 1946, quê ở Quảng Ngãi.
• Tốt nghiệp Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông vào chiến trường miền Nam tham gia chiến đấu.
• Sau 1975, ông viết báo, tiểu luận phê bình và nhiều thể loại, nhưng đóng góp quan trọng nhất là ở thơ.
• Phong cách thơ:
  • Giàu suy tư, trăn trở về những vấn đề của xã hội và thời đại.
  • Thể hiện nỗ lực cách tân thơ ca, tìm kiếm những cách biểu đạt mới qua câu thơ tự do với nhịp điệu và liên tưởng phóng khoáng.
  • Nhuốm màu sắc tượng trưng, siêu thực.
• Tác phẩm chính: Những người đi tới biển (1977), Dấu chân qua trảng cỏ (1978), Những ngọn sóng mặt trời (1981), Khối vuông ru-bích (1985)…

2. Tác phẩm

• Xuất xứ: rút từ tập Khối vuông ru-bích (1985) – tập thơ tiêu biểu cho phong cách Thanh Thảo.
• Thể thơ: tự do.
• Cảm hứng: Lor-ca là nhà thơ mà Thanh Thảo ngưỡng mộ. Cuộc đời và cái chết bi thảm của Lor-ca đã khơi nguồn cảm xúc cho bài thơ.
• Bố cục (chia theo mạch cảm xúc):
  • Đoạn 1 (dòng 1-6): Lor-ca – người nghệ sĩ tự do và đơn độc.
  • Đoạn 2 (dòng 7-12): Lor-ca nơi pháp trường.
  • Đoạn 3, 4 (dòng 13-22): Tiếng đàn – biểu tượng của niềm đau và sức sống bất diệt.
  • Đoạn 5, 6 (dòng 23-31): Cái chết và sự bất tử của Lor-ca.

3. Về Lor-ca

• Phê-đê-ri-cô Gác-xi-a Lor-ca (1898 – 1936), nghệ sĩ nổi tiếng của Tây Ban Nha.
• Được coi là thần đồng nghệ thuật với năng khiếu về thơ ca, hội hoạ, âm nhạc, sân khấu.
• Có ý thức cách tân nghệ thuật thơ ca mạnh mẽ; tham gia tích cực cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít Phrăng-cô.
• Ngày 16/7/1936, trên đường trở về quê hương, bị bọn dân vệ của Phrăng-cô giết và phi tang xác.
• Tên tuổi Lor-ca trở thành biểu tượng của tinh thần chiến đấu chống chủ nghĩa phát xít.

II. Trước khi đọc

Câu 1: Theo bạn, sứ mệnh cao cả của người nghệ sĩ là gì? Hãy dẫn ra một câu thơ, câu văn hoặc một câu danh ngôn nói về điều này

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Em cho rằng sứ mệnh cao cả của người nghệ sĩ là sáng tạo cái đẹp và đấu tranh cho tự do, công lí. Người nghệ sĩ chân chính không chỉ làm đẹp cuộc đời mà còn dùng nghệ thuật để thức tỉnh con người, chống lại cái ác. Nam Cao từng viết: “Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối; nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia, thoát ra từ những kiếp lầm than”.
• Cách 2: Theo em, sứ mệnh của người nghệ sĩ là rung động và làm rung động trái tim con người – biết cảm thông với những nỗi đau, biết ca ngợi cái đẹp, biết đấu tranh cho cái thiện. Tố Hữu từng nói: “Thơ là tiếng nói đồng ý, đồng chí, đồng tình” – nghệ thuật phải kết nối con người với nhau.
• Cách 3: Người nghệ sĩ có sứ mệnh cách tân, sáng tạo để mở ra những chân trời nghệ thuật mới; đồng thời phải gắn bó với nhân dân, với đất nước. Câu thơ của Lor-ca: “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn” thể hiện chính sứ mệnh ấy – suốt đời dâng hiến cho nghệ thuật và dân tộc.

Câu 2: Bạn đã biết gì về đất nước Tây Ban Nha? Nêu những nét văn hoá đặc trưng của đất nước này

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Tây Ban Nha là một quốc gia thuộc bán đảo I-bê-ri-a, Nam Âu, nổi tiếng với lịch sử lâu đời và văn hoá phong phú. Những nét văn hoá đặc trưng: đấu bò tót (biểu tượng với chiếc áo choàng đỏ), điệu nhảy Flamenco cuồng nhiệt, đàn ghi ta (Tây Ban Cầm) – nhạc cụ dân gian nổi tiếng, các cô gái Di-gan với sắc màu huyền bí.
• Cách 2: Tây Ban Nha là đất nước của nắng, gió và nghệ thuật. Đây là quê hương của nhiều danh hoạ (Picasso, Goya, Dali), nhạc sĩ và nhà văn nổi tiếng. Về văn hoá đặc trưng, em biết đến lễ hội đấu bò, điệu Flamenco, đàn ghi ta, và các cô gái Di-gan sống du mục – tất cả tạo nên bản sắc rực rỡ, sôi động.

III. Trong khi đọc

1. Lời đề từ gợi điều gì về người nghệ sĩ Lor-ca?

Lời đề từ “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn” gợi ra:

• Tình yêu say đắm của Lor-ca với nghệ thuật (cây đàn ghi ta) và với xứ sở Tây Ban Nha.
• Dự cảm của người nghệ sĩ về cái chết.
• Mong ước cao cả: xoá bỏ ảnh hưởng của bản thân để dọn đường cho thế hệ sau vươn tới sáng tạo những điều mới mẻ.

-> Khắc hoạ nhân cách nghệ sĩ vĩ đại – suốt đời gắn bó với nghệ thuật và luôn hướng tới sự đổi mới.

2. Nhạc tính của dòng thơ miêu tả tiếng đàn

• Chuỗi âm “li-la li-la li-la” mô phỏng tiếng đàn ghi ta ngân vang, tạo dư âm.
• Kết hợp từ “tiếng đàn bọt nước” vừa gợi âm thanh vừa gợi hình khối – âm nhạc trở nên mong manh, dễ tan vỡ.
• Nhịp thơ tự do, linh hoạt như một khúc dạo đầu.

-> Câu thơ vừa giàu chất nhạc vừa giàu chất hoạ, gợi mở hình tượng người nghệ sĩ.

3. Hình ảnh áo choàng được nhắc lại ở đoạn thơ thứ hai thể hiện điều gì?

• Đoạn 1: “Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt” – áo choàng gợi văn hoá đấu bò tót, biểu tượng Tây Ban Nha rực rỡ; Lor-ca như một đấu sĩ trên đấu trường chính trị và nghệ thuật.
• Đoạn 2: “áo choàng bê bết đỏ” – từ đỏ gắt chuyển sang bê bết đỏ: màu máu của cái chết.

-> Hình ảnh áo choàng lặp lại với sự biến đổi ý nghĩa đầy ám ảnh: từ văn hoá đến bi kịch, từ sự sống đến cái chết. Thể hiện nỗi xót xa, tiếc thương trước cái chết của Lor-ca.

4. Những hình ảnh biểu tượng gợi cảm nhận thế nào về tiếng đàn?

• “Tiếng ghi ta nâu” – màu của cây đàn, của đất mẹ, của da người: gợi tình yêu quê hương.
• “Tiếng ghi ta lá xanh” – màu của sự sống, sức sống, hi vọng.
• “Tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan” – gợi sự mong manh, cái chết bàng hoàng.
• “Tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy” – đau đớn, nghẹn ngào, tiếng đàn hoá thành thân phận, linh hồn của người nghệ sĩ.

-> Tiếng đàn không chỉ là âm nhạc mà đã trở thành hiện thân của Lor-ca – vừa tràn đầy sức sống vừa thấm đẫm bi thương.

5. Hình dung về cái chết và sự bất tử của Lor-ca

• Cái chết: “đường chỉ tay đã đứt” – sinh mệnh chấm dứt; “chàng ném lá bùa… ném trái tim mình vào lặng yên bất chợt” – sự giã từ trần thế đầy chủ động.
• Sự bất tử: “Lor-ca bơi sang ngang / trên chiếc ghi ta màu bạc” – vượt qua ranh giới sinh tử để bất tử cùng nghệ thuật; “tiếng đàn như cỏ mọc hoang” – âm nhạc Lor-ca vẫn sống mãi, lan toả mãnh liệt.

-> Cái chết của Lor-ca không phải là kết thúc mà là sự hoá thân vào nghệ thuật và sống mãi trong lòng nhân dân.

IV. Sau khi đọc – Trả lời câu hỏi

Câu 1: Xác định mạch cảm xúc trong bài thơ

Mạch cảm xúc của bài thơ vận động theo hình tượng Lor-ca:

• Đoạn 1: Cảm xúc ngưỡng mộ, thương cảm trước hình ảnh Lor-ca – người nghệ sĩ tự do, đơn độc giữa đất nước Tây Ban Nha rực rỡ mà rối ren.
• Đoạn 2: Cảm xúc kinh hoàng, xót xa khi Lor-ca bị điệu về bãi bắn.
• Đoạn 3, 4: Cảm xúc tiếc thương, ngợi ca tiếng đàn Lor-ca – biểu tượng cho niềm đau và sức sống bất diệt của nghệ thuật.
• Đoạn 5, 6: Cảm xúc kính phục, khẳng định sự bất tử của Lor-ca trong lòng nhân dân.

-> Toàn bài là khúc tưởng niệm bi tráng thể hiện sự tri âm, đồng cảm và ngưỡng vọng của Thanh Thảo đối với Lor-ca.

Câu 2: Nhạc tính của bài thơ được tạo nên bởi những yếu tố nào? Nhận xét về âm hưởng, giọng điệu của thi phẩm này

a) Các yếu tố tạo nên nhạc tính:

• Chuỗi âm “li-la li-la li-la…” mô phỏng tiếng đàn ghi ta, xuất hiện ở phần dạo đầu và phần kết thúc, tạo dư âm ngân vang.
• Nhịp thơ phong phú, linh hoạt – khi bổng khi trầm, khi ngắt quãng khi liền mạch.
• Hợp vần (đa số là vần thông) giữa các dòng thơ: hoàng – choàng, ấy – mấy – chảy, đàn – hoang – trăng, ngang – gan…
• Điệp âm, điệp ngữ và từ láy: lang thang, chếnh choáng, nghêu ngao, bê bết, ròng ròng, long lanh, mỏi mòn, tiếng ghi ta, tiếng đàn, ném…

b) Nhận xét âm hưởng, giọng điệu:

• Bài thơ mang âm hưởng của một khúc ca bi tráng về hình tượng người anh hùng.
• Giọng điệu đa dạng: vừa lắng đọng, xót thương, căm phẫn, vừa bay bổng, hào sảng.
• Kết lại với nhiều dư ba, để lại ám ảnh sâu sắc trong lòng người đọc.

Câu 3: Hình tượng Lor-ca được thể hiện như thế nào trong hai đoạn thơ đầu? Những chi tiết nào trong hai đoạn thơ cho thấy mối quan hệ giữa người nghệ sĩ với đất nước Tây Ban Nha?

a) Hình tượng Lor-ca trong hai đoạn đầu:

• Đoạn 1 – Người nghệ sĩ tự do và đơn độc:
  • “Tiếng đàn bọt nước”: gợi cuộc đời gắn với nghệ thuật nhưng mong manh như bọt nước.
  • “Áo choàng đỏ gắt”: hình ảnh đấu sĩ với khát vọng cách tân, dân chủ.
  • “Đi lang thang về miền đơn độc”, “vầng trăng chếnh choáng”, “yên ngựa mỏi mòn”: phong cách nghệ sĩ dân gian tự do, phóng túng nhưng cô đơn giữa thời cuộc.
• Đoạn 2 – Lor-ca nơi pháp trường:
  • “Hát nghêu ngao”, “bỗng kinh hoàng”: sự bất ngờ, kinh hoàng trước cái chết ập đến.
  • “Áo choàng bê bết đỏ”: hình ảnh cái chết bi thảm.
  • “Chàng đi như người mộng du”: tư thế bình thản, không nao núng, không quan tâm đến hiện thực xung quanh.

b) Mối quan hệ với đất nước Tây Ban Nha:

• Những chi tiết mang bản sắc văn hoá Tây Ban Nha: “Tây Ban Nha”, “áo choàng đỏ gắt” (đấu bò), “li-la li-la” (đàn ghi ta), “yên ngựa”…
• Lor-ca gắn bó máu thịt với quê hương, trở thành biểu tượng của Tây Ban Nha – vừa rực rỡ vừa bi thương.

Câu 4: Đọc hai đoạn thơ 3, 4 và thực hiện các yêu cầu sau

a) Biện pháp tu từ khi miêu tả tiếng đàn:

• Điệp cấu trúc “tiếng ghi ta…” lặp lại 4 lần – nhấn mạnh, tạo nhịp điệu ngân vang.
• So sánh: “tiếng đàn như cỏ mọc hoang” – tiếng đàn có sức sống bất diệt, lan toả tự nhiên.
• Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác: tiếng đàn (thính giác) được chuyển thành màu sắc (nâu, lá xanh), hình khối (tròn bọt nước), hình ảnh (máu chảy) – làm tiếng đàn trở nên cụ thể, sinh động.
• Nhân hoá: “tiếng đàn ròng ròng máu chảy” – tiếng đàn có thân phận, biết đau đớn.

-> Các biện pháp làm tiếng đàn chuyển hoá linh hoạt, trở thành biểu tượng đa nghĩa cho cả cuộc đời, số phận và tài năng Lor-ca.

b) Ý nghĩa các hình ảnh biểu tượng:

• “Tiếng ghi ta nâu / bầu trời cô gái ấy”: tình yêu quê hương, tình yêu đôi lứa.
• “Tiếng ghi ta lá xanh”: sự sống, hi vọng, tuổi trẻ.
• “Tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan”: số phận mong manh, bàng hoàng.
• “Tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy”: nỗi đau, sự hi sinh.
• “Không ai chôn cất tiếng đàn / tiếng đàn như cỏ mọc hoang”: nghệ thuật của Lor-ca không thể bị huỷ diệt, giản dị mà bất diệt.
• “Giọt nước mắt vầng trăng / long lanh trong đáy giếng”: niềm tin về sự bất tử của cái Đẹp, của tiếng đàn Lor-ca.

Câu 5: Phân tích những hình ảnh đan xen giữa thực và ảo thể hiện cái chết và sự bất tử của Lor-ca trong hai đoạn thơ cuối. Dòng thơ kết có thể đem lại ấn tượng và cảm xúc gì cho người đọc?

a) Những hình ảnh đan xen thực và ảo:

• “Đường chỉ tay đã đứt”: ẩn dụ về cuộc đời ngắn ngủi, một sinh mệnh chấm dứt.
• “Dòng sông rộng vô cùng”: hình ảnh siêu thực – dòng sông sinh – tử phân chia hai cõi.
• “Lor-ca bơi sang ngang / trên chiếc ghi ta màu bạc”: hình ảnh thực – ảo hoà quyện – Lor-ca vượt qua ranh giới sinh tử để bất tử cùng nghệ thuật.
• “Chàng ném lá bùa cô gái Di-gan vào xoáy nước / chàng ném trái tim mình vào lặng yên bất chợt”: các hành động tượng trưng cho sự giã từ trần thế, giải thoát.

-> Các hình ảnh thực và ảo đan xen khắc hoạ cái chết không phải là kết thúc mà là sự hoá thân, thăng hoa.

b) Ấn tượng và cảm xúc từ dòng thơ kết “li-la li-la li-la…”:

• Âm thanh thanh tịnh, siêu thoát như tràng hoa tưởng niệm người nghệ sĩ.
• Tạo dư âm ngân vang, tha thiết của khúc bi ca.
• Gợi cảm xúc buồn thương nhưng cũng thanh thản – Lor-ca đã hoà vào cõi vĩnh hằng của nghệ thuật.
• Để lại ám ảnh sâu sắc trong lòng người đọc.

Câu 6: Xác định yếu tố tượng trưng, yếu tố siêu thực trong bài thơ và nhận xét về tác dụng của chúng

a) Yếu tố tượng trưng:

• Các hình ảnh biểu tượng: áo choàng, đàn ghi ta, vầng trăng, dòng sông, tiếng đàn, cỏ mọc hoang, đường chỉ tay, lá bùa cô gái Di-gan…
• Mỗi hình ảnh mang nhiều tầng nghĩa, gợi liên tưởng phong phú.

b) Yếu tố siêu thực:

• Mối quan hệ giữa thực và mộng, giữa vô thức và ý thức:
  • “Đường chỉ tay đã đứt / dòng sông rộng vô cùng / Lor-ca bơi sang ngang / trên chiếc ghi ta màu bạc” – hiện thực chuyển hoá thành hình ảnh siêu thực.
  • “Chàng ném lá bùa cô gái Di-gan vào xoáy nước” – hành động mang tính chiêm bao.
  • “Giọt nước mắt vầng trăng / long lanh trong đáy giếng” – kết hợp giữa giọt nước mắt và vầng trăng phi lí, khó cắt nghĩa bằng logic thông thường.

c) Tác dụng:

• Tạo hình ảnh thơ cô đúc, thiên về gợi hơn là tả.
• Xoá mờ logic liên kết giữa các hình ảnh, kích thích sự liên tưởng của người đọc.
• Tạo hiệu quả “lạ hoá” và “độ mở” cho những suy tưởng tiếp nối.
• Phù hợp với việc khắc hoạ một nghệ sĩ tượng trưng, siêu thực như Lor-ca.

Câu 7: Bài thơ gợi cho bạn suy nghĩ gì về sức mạnh của nghệ thuật trong đời sống?

Câu hỏi mở, em có thể chọn một trong các cách sau.

• Cách 1: Bài thơ khiến em nhận ra nghệ thuật có sức mạnh trường tồn – vượt lên trên cái chết. Lor-ca đã bị bắn chết nhưng tiếng đàn của ông vẫn sống, “như cỏ mọc hoang”, lan toả bất diệt trong lòng nhân dân. Nghệ thuật chân chính không thể bị huỷ diệt bởi bạo lực – đó là niềm tin lớn lao mà bài thơ mang đến cho em.
• Cách 2: Bài thơ cho em thấy nghệ thuật là tiếng nói của tự do và cái đẹp. Lor-ca dùng tiếng đàn ghi ta để đấu tranh cho dân chủ, nhân quyền – nghệ thuật của ông không tách rời khỏi số phận đất nước. Điều đó cho em hiểu: người nghệ sĩ chân chính phải dấn thân, phải dùng nghệ thuật để thức tỉnh xã hội.
• Cách 3: Qua bài thơ, em thấy nghệ thuật có sức mạnh kết nối con người xuyên thời gian và không gian. Thanh Thảo – một nhà thơ Việt Nam viết về Lor-ca – một nhà thơ Tây Ban Nha – bằng tất cả sự tri âm, đồng cảm. Nghệ thuật đích thực không có biên giới, luôn tìm thấy nhau qua những rung động chung về cái đẹp và cái thiện.

V. Kết nối đọc – viết

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày cảm nhận của bạn về một nét đặc sắc trong hình thức biểu đạt của bài thơ.

Đoạn văn tham khảo 1 – Nhạc tính đặc sắc của bài thơ:

Đọc bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca của Thanh Thảo, em ấn tượng nhất với nhạc tính đặc sắc của thi phẩm. Bài thơ mở đầu và kết thúc bằng chuỗi âm “li-la li-la li-la” mô phỏng tiếng ghi ta ngân vang, tạo cảm giác như một khúc dạo đầu và khúc vĩ thanh trong bản nhạc. Nhạc tính còn được tạo nên bởi nhịp thơ linh hoạt (khi bổng khi trầm, khi liền mạch khi ngắt quãng), hệ thống hợp vần (đàn – hoang – trăng, ấy – mấy – chảy…), và các từ láy dìu dặt (lang thang, chếnh choáng, nghêu ngao, ròng ròng). Nhờ nhạc tính ấy, bài thơ trở thành một khúc ca bi tráng về Lor-ca – vừa lắng đọng, xót thương vừa bay bổng, hào sảng. Nhạc tính chính là cầu nối đưa người đọc hoà mình vào tiếng đàn Lor-ca, cảm nhận sâu sắc số phận và tài năng của người nghệ sĩ vĩ đại.

Đoạn văn tham khảo 2 – Hệ thống hình ảnh biểu tượng, tượng trưng, siêu thực:

Nét đặc sắc trong hình thức biểu đạt của bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca mà em tâm đắc nhất là hệ thống hình ảnh biểu tượng, tượng trưng và siêu thực. Thanh Thảo đã sáng tạo nên những hình ảnh giàu sức gợi như: “áo choàng đỏ gắt” (văn hoá Tây Ban Nha), “tiếng ghi ta nâu” – “lá xanh” – “tròn bọt nước” – “ròng ròng máu chảy” (ẩn dụ chuyển đổi cảm giác về tiếng đàn), “giọt nước mắt vầng trăng / long lanh trong đáy giếng” (niềm tin về sự bất tử của cái Đẹp). Đặc biệt, các hình ảnh siêu thực như “đường chỉ tay đã đứt”, “Lor-ca bơi sang ngang trên chiếc ghi ta màu bạc” đã xoá mờ ranh giới giữa thực và ảo, giữa sự sống và cái chết. Hệ thống hình ảnh ấy tạo nên độ mở cho bài thơ, kích thích liên tưởng đa chiều và để lại ám ảnh sâu sắc trong lòng người đọc về Lor-ca – người nghệ sĩ bất tử.

ThS. Nguyễn Thành Đạt

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Ngữ Văn THPT

Trình độ: Thạc sĩ Ngữ Văn, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ CNTT, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 10+ năm kinh nghiệm tại Trường THPT Hoàng Thế Thiện