I. Hướng dẫn cách viết

1. Nhắc lại kiến thức đã học

Ở Bài 19: Quan sát cây cối, các em đã biết cách quan sát cây cối bằng nhiều giác quan (mắt nhìn, tai nghe, mũi ngửi, tay chạm, lưỡi nếm) và cách ghi chép kết quả quan sát.

Bài học hôm nay giúp các em vận dụng những điều đã quan sát được để viết đoạn văn miêu tả một bộ phận của cây (lá, hoa, quả, thân,…).

2. Cách viết đoạn văn miêu tả một bộ phận của cây

a) Cấu trúc đoạn văn

• Câu mở đầu: giới thiệu bộ phận của cây sẽ tả (ví dụ: giới thiệu lá bàng, hoa sầu riêng, quả nhãn,…).
• Các câu tiếp theo: tả chi tiết đặc điểm của bộ phận đó (hình dáng, màu sắc, hương vị, sự thay đổi theo mùa,…).
• Câu kết: nêu cảm nghĩ hoặc ấn tượng của em về bộ phận đó.

b) Trình tự miêu tả

Có thể tả theo các trình tự:

• Theo từng đặc điểm: hình dáng → màu sắc → hương vị,…
• Theo thời gian: các mùa trong năm (xuân, hạ, thu, đông) hoặc các thời kì phát triển.

c) Sử dụng biện pháp so sánh, nhân hoá

• So sánh: ví bộ phận của cây với một sự vật khác (ví dụ: hương thơm ngát như hương cau, hương bưởi).
• Nhân hoá: gọi hoặc tả cây như con người (ví dụ: cây nhãn dồn tất cả sữa ngọt sữa ngon của mình lên các chùm quả).

→ Các biện pháp này giúp đoạn văn sinh động, gần gũi và thể hiện được tình cảm của người viết.

II. Giải các bài tập SGK

Bài 1: Đọc các đoạn văn dưới đây và trả lời câu hỏi.

a. Tả lá

“Có những cây mùa nào cũng đẹp, như cây bàng. Mùa xuân, lá bàng mới nảy trông như những ngọn lửa xanh. Sang hè, lá lên thật dày, ánh sáng xuyên qua chỉ còn là màu ngọc bích. Khi lá bàng ngả sang màu lục, ấy là mùa thu. Sang đến những ngày cuối đông, mùa của lá rụng, nó lại có vẻ đẹp riêng. Những lá bàng mùa đông đỏ như đồng ấy, tôi có thể nhìn cả ngày không chán.”

(Đoàn Giỏi)

– Câu mở đầu đoạn cho biết điều gì?

Câu mở đầu đoạn cho biết: cây bàng là cây mùa nào cũng đẹp.

– Lá bàng được tả theo trình tự nào?

Lá bàng được tả theo trình tự thời gian, cụ thể là theo bốn mùa: mùa xuân → mùa hè → mùa thu → mùa đông.

– Theo em, tác giả yêu thích màu lá cây bàng vào mùa nào nhất?

Theo em, tác giả yêu thích màu lá cây bàng vào mùa đông nhất. Vì tác giả viết: “Những lá bàng mùa đông đỏ như đồng ấy, tôi có thể nhìn cả ngày không chán.” – câu văn thể hiện sự say mê, thích thú đặc biệt của tác giả với màu lá bàng mùa đông.

b. Tả hoa

“Hoa sầu riêng trổ vào cuối năm. Gió đưa hương thơm ngát như hương cau, hương bưởi toả khắp khu vườn. Hoa đậu từng chùm, màu trắng ngà. Cánh hoa nhỏ như vảy cá, hao hao giống cánh sen con, lác đác vài nhuỵ li ti giữa những cánh hoa.”

(Mai Văn Tạo)

– Đoạn văn tả những đặc điểm nào của hoa sầu riêng?

Đoạn văn tả những đặc điểm sau của hoa sầu riêng:

• Thời gian nở hoa: trổ vào cuối năm.
• Hương thơm: thơm ngát như hương cau, hương bưởi toả khắp khu vườn.
• Cách mọc: đậu từng chùm.
• Màu sắc: trắng ngà.
• Hình dáng cánh hoa: nhỏ như vảy cá, hao hao giống cánh sen con.
• Nhuỵ hoa: li ti giữa những cánh hoa.

– Biện pháp so sánh giúp làm nổi bật đặc điểm nào của hoa?

Biện pháp so sánh trong đoạn văn giúp làm nổi bật:

• “hương thơm ngát như hương cau, hương bưởi“ → làm nổi bật hương thơm dịu ngọt, gần gũi của hoa sầu riêng.
• “cánh hoa nhỏ như vảy cá, hao hao giống cánh sen con“ → làm nổi bật hình dáng nhỏ nhắn, xinh xắn của cánh hoa.

c. Tả quả

“Mùa hè đã đến. Thoắt cái, những chùm nhãn mới đậu đã nhú đều như hạt gạo, hàng nghìn hàng nghìn quả. Như một bà mẹ thương con, cây nhãn dồn tất cả sữa ngọt sữa ngon của mình lên các chùm quả. Thế là quả lớn như thổi: bằng hạt ngô, rồi bằng hòn bi, tròn, đều và chắc. Những quả nhãn no đầy sữa mẹ, ngày lại ngày dầm mưa hè, phơi nắng hè đã chín ngọt lự.”

(Theo Vũ Tú Nam)

– Tìm câu văn sử dụng biện pháp so sánh, nhân hoá để tả quả nhãn.

Các câu văn sử dụng biện pháp so sánh và nhân hoá trong đoạn văn:

• So sánh:
  • “những chùm nhãn mới đậu đã nhú đều như hạt gạo“.
  • “quả lớn như thổi: bằng hạt ngô, rồi bằng hòn bi“.
• Nhân hoá:
  • “Như một bà mẹ thương con, cây nhãn dồn tất cả sữa ngọt sữa ngon của mình lên các chùm quả”.
  • “Những quả nhãn no đầy sữa mẹ, ngày lại ngày dầm mưa hè, phơi nắng hè”.

– Nêu tác dụng của những biện pháp đó.

Tác dụng:

• Giúp hình ảnh quả nhãn hiện lên sinh động, gần gũi, dễ hình dung qua từng giai đoạn lớn lên (từ nhỏ như hạt gạo, đến bằng hạt ngô, rồi bằng hòn bi).
• Cây nhãn được nhân hoá như một người mẹ đầy yêu thương, dồn hết tinh tuý cho quả – thể hiện tình cảm trân trọng của tác giả với cây nhãn.
• Làm cho đoạn văn thêm hấp dẫn, giàu cảm xúc.

d. Tả thân cây

“Bên vệ đường, sừng sững một cây sồi. Đó là một cây sồi lớn, hai người ôm không xuể, có những cành có lẽ đã gãy từ lâu, vỏ cây nứt nẻ đầy vết sẹo. Với những cánh tay to xù xì không cân đối, với những ngón tay quều quào xoè rộng, nó như một con quái vật già nua cau có và khinh khỉnh đứng giữa đám bạch dương tươi cười.”

(Theo Lép Tôn-xtôi)

– Những từ ngữ nào tả thân cây sồi gây ấn tượng mạnh đối với em?

Những từ ngữ tả thân cây sồi gây ấn tượng mạnh với em là:

• “sừng sững” → gợi vẻ to lớn, uy nghi của cây sồi.
• “hai người ôm không xuể” → cho thấy cây rất to.
• “vỏ cây nứt nẻ đầy vết sẹo” → gợi vẻ già nua, dày dạn của cây.
• “những cánh tay to xù xì không cân đối”, “những ngón tay quều quào xoè rộng” → hình ảnh nhân hoá độc đáo, gợi cây sồi như một con người khổng lồ, hình dáng kì lạ.
• “như một con quái vật già nua cau có và khinh khỉnh” → hình ảnh so sánh ấn tượng, làm cây sồi hiện lên dữ dằn, cổ quái.

Bài 2: Viết đoạn văn tả một bộ phận của cây mà em đã quan sát.

Gợi ý:

• Em muốn tả bộ phận nào của cây? Bộ phận đó có đặc điểm gì nổi bật?
• Khi tả, em nên sử dụng biện pháp so sánh, nhân hoá để đoạn văn thêm sinh động.

Bài làm tham khảo:

Đoạn văn tả hoa phượng ở sân trường em

Mỗi khi hè về, cây phượng ở sân trường em lại nở rộ hoa đỏ rực. Hoa phượng mọc thành từng chùm lớn, chi chít như những đốm lửa cháy giữa vòm lá xanh. Cánh hoa mỏng manh, đỏ thắm, xếp lên nhau như những chiếc quạt xinh xinh. Ở giữa bông hoa có một cánh nhỏ hơn với những đốm trắng ngộ nghĩnh, còn nhuỵ hoa vàng tươi rung rinh như đang mỉm cười trong nắng. Mỗi khi có cơn gió nhẹ thoảng qua, những cánh hoa lại rơi lả tả xuống sân trường như một trận mưa hoa. Em rất yêu hoa phượng – loài hoa gắn liền với tuổi học trò và những kỉ niệm đẹp của em dưới mái trường thân yêu.

Cô Trịnh Thị Ái Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Tiếng Việt Tiểu học

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Tiểu học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường Tiểu học Ba Đình