I. Lý thuyết trọng tâm

1. Từ đa nghĩa là gì?

• Là từ có nhiều nghĩa khác nhau.
• Trong các nghĩa đó, có một nghĩa gốc và một hoặc một số nghĩa chuyển.

2. Nghĩa gốc và nghĩa chuyển

• Nghĩa gốc: là nghĩa ban đầu, cơ bản nhất của từ.
• Nghĩa chuyển: là nghĩa được phát triển ra từ nghĩa gốc, thường dựa trên sự giống nhau về hình dáng, vị trí hoặc tính chất.

3. Mối liên hệ giữa các nghĩa

Các nghĩa của một từ đa nghĩa luôn có mối liên hệ với nhau (giống nhau về hình dạng, vị trí, chức năng,…).

Ví dụ cụ thể:

• Từ chân:
  • Nghĩa gốc: bộ phận cơ thể dùng để đi lại (chân người, chân em bé).
  • Nghĩa chuyển: phần dưới cùng của vật (chân bàn, chân núi, chân tường).
• Từ mũi:
  • Nghĩa gốc: bộ phận trên khuôn mặt dùng để thở, ngửi (mũi người).
  • Nghĩa chuyển: phần nhọn nhô ra của vật (mũi thuyền, mũi tên, mũi kim).

II. Giải các câu hỏi SGK

Câu 1: Đọc đoạn thơ và các nghĩa của từ mắt rồi trả lời câu hỏi

Cho đoạn thơ:

Xe có ⁽¹⁾mắt đèn Chân người: mắt cá! ⁽²⁾Mắt chim, hình tròn ⁽³⁾Mắt người, hình lá. (Phạm Hổ)

Các nghĩa của từ mắt:

• Nghĩa 1: cơ quan để nhìn của người hay động vật.
• Nghĩa 2: chỗ lồi ra, giống hình con mắt ở một số vật.

a. Tìm nghĩa thích hợp cho từ mắt được in đậm.

b. Trong các nghĩa của từ mắt nêu trên, nghĩa nào là nghĩa gốc, nghĩa nào là nghĩa được phát triển từ nghĩa gốc (nghĩa chuyển)?

• Nghĩa 1 (cơ quan để nhìn của người hay động vật) là nghĩa gốc.
• Nghĩa 2 (chỗ lồi ra, giống hình con mắt) là nghĩa chuyển.

c. Các nghĩa trên của từ mắt có liên hệ với nhau như thế nào?

Các nghĩa của từ mắt có liên hệ với nhau ở hình dáng: đều tròn, lồi, giống hình con mắt. Nghĩa chuyển (mắt đèn) được phát triển từ nghĩa gốc (mắt người, mắt chim) dựa trên sự giống nhau về hình dạng.

Câu 2: Xác định nghĩa của từ biển trong những câu thơ dưới đây và cho biết nghĩa nào là nghĩa gốc, nghĩa nào là nghĩa chuyển.

a. Việt Nam đất nước ta ơi / Mênh mông biển lúa đâu trời đẹp hơn. (Nguyễn Đình Thi)

→ Biển lúa: cánh đồng lúa rộng mênh mông, trải dài như biển → Nghĩa chuyển.

b. Mặt trời xuống biển như hòn lửa / Sóng đã cài then, đêm sập cửa. (Huy Cận)

→ Biển: vùng nước mặn rộng lớn trên bề mặt Trái Đất → Nghĩa gốc.

c. Cờ hoa rực rỡ biển người / Sao vàng tháng Tám sáng trời mùa thu. (Phạm Bảo Châu)

→ Biển người: đám đông rất đông người, đông như biển → Nghĩa chuyển.

→ Tổng kết: Nghĩa gốc là câu b (biển – vùng nước mặn rộng lớn). Nghĩa chuyển là câu a và c (chỉ những thứ rộng lớn, đông đúc như biển).

Câu 3: Từ lưng trong mỗi đoạn thơ dưới đây được dùng với nghĩa gốc hay nghĩa chuyển? Nêu các nghĩa đó.

a. Trăng tròn như quả bóng / Lơ lửng treo lưng trời. (Nguyễn Ngọc Hưng)

→ Lưng trời: phần giữa, khoảng không lưng chừng của bầu trời → Nghĩa chuyển.

b. ⁽¹⁾Lưng núi thì to mà ⁽²⁾lưng mẹ nhỏ / Em ngủ ngoan em đừng làm mẹ mỏi / Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi / Mặt trời của mẹ, em nằm trên ⁽³⁾lưng. (Nguyễn Khoa Điềm)

→ Nghĩa gốc của từ lưng: phần phía sau của cơ thể người hoặc động vật, từ cổ đến thắt lưng. → Nghĩa chuyển: phần giữa (ở khoảng lưng chừng) của một vật (lưng trời, lưng núi, lưng đồi,…).

Câu 4: Chọn 1 trong 2 từ dưới đây và đặt câu để phân biệt các nghĩa của từ đó.

a. Từ ấm

• Nghĩa 1: có nhiệt độ cao hơn mức trung bình một chút (thường mang lại cảm giác dễ chịu). → Ví dụ: Trời cuối đông đã ấm dần lên, hoa đào bắt đầu nở.
• Nghĩa 2: có tác dụng mang lại cảm giác êm dịu, dễ chịu. → Ví dụ: Giọng nói ấm áp của mẹ làm em thấy thật yên lòng.

b. Từ lạnh

• Nghĩa 1: có nhiệt độ thấp hơn mức trung bình rất nhiều (thường gây cảm giác khó chịu). → Ví dụ: Sáng nay trời rất lạnh, em phải mặc thêm áo khoác dày.
• Nghĩa 2: tỏ ra không có chút tình cảm gì trong quan hệ người với người. → Ví dụ: Bạn ấy nhìn tôi bằng ánh mắt lạnh lùng rồi bỏ đi.

Lưu ý: Các em chỉ cần chọn 1 trong 2 từ và đặt câu cho 2 nghĩa của từ đó là được.

Cô Trịnh Thị Ái Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Tiếng Việt Tiểu học

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Tiểu học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường Tiểu học Ba Đình