I. Hướng dẫn cách viết

1. Cấu trúc bài văn tả phong cảnh (3 phần):

• Mở bài: Giới thiệu bao quát về phong cảnh muốn tả.
  • Mở bài trực tiếp: giới thiệu thẳng vào phong cảnh.
  • Mở bài gián tiếp: dẫn dắt từ câu chuyện, kỉ niệm rồi mới giới thiệu phong cảnh.
• Thân bài: Miêu tả chi tiết phong cảnh theo một trình tự hợp lí.
• Kết bài: Nêu suy nghĩ, tình cảm, cảm xúc đối với phong cảnh.
  • Kết bài mở rộng: nêu cảm xúc kèm liên tưởng, mong ước, lời hứa,…
  • Kết bài không mở rộng: chỉ nêu cảm xúc, tình cảm ngắn gọn.

2. Các trình tự miêu tả trong thân bài:

• Theo không gian: tả từ gần đến xa, từ thấp lên cao, từ trái sang phải,…
• Theo thời gian: tả sự biến đổi trong các buổi (sáng, trưa, chiều, tối) hoặc các mùa trong năm.
• Kết hợp không gian và thời gian: tả sự đổi thay của từng sự vật trong những thời điểm khác nhau.

3. Lưu ý khi miêu tả:

• Sử dụng nhiều giác quan: mắt (nhìn), tai (nghe), mũi (ngửi), tay (chạm),… để miêu tả sinh động.
• Tập trung vào những sự vật, hiện tượng nổi bật của phong cảnh, không tả lan man.
• Dùng các hình ảnh so sánh, nhân hoá để bài văn thêm hấp dẫn.

II. Giải các câu hỏi SGK

Câu 1: Lập dàn ý

Chọn 1 trong 2 đề dưới đây:

• Đề 1: Tả một cảnh ao hồ, sông suối ở quê hương em hoặc ở nơi gia đình em sinh sống.
• Đề 2: Tả một cảnh biển đảo em đã được thấy tận mắt hoặc xem trên phim ảnh.

Dưới đây là dàn ý mẫu cho cả 2 đề để các em tham khảo.

DÀN Ý MẪU – ĐỀ 1: Tả một dòng sông ở quê hương em

(Trình tự thời gian: từ sáng đến chiều)

Mở bài:

• Giới thiệu dòng sông em muốn tả: tên sông, chảy qua đâu.
• Ấn tượng chung: dòng sông đẹp, hiền hoà, gắn bó với tuổi thơ của em.

Thân bài:

• Buổi sáng sớm:
  • Mặt sông phẳng lặng như một tấm gương, sương mù giăng nhẹ trên mặt nước.
  • Nước sông trong veo, ánh nắng ban mai chiếu xuống lấp lánh.
  • Tiếng chim hót líu lo trên hàng cây hai bên bờ.
  • Vài chiếc thuyền nhỏ nhẹ nhàng rẽ nước đi đánh cá.
• Buổi trưa:
  • Nắng vàng chiếu rực rỡ, mặt sông lấp lánh như dát bạc.
  • Gió thổi mát rượi, sóng lăn tăn xô nhẹ vào bờ.
  • Trẻ con trong xóm ra tắm sông, tiếng cười đùa rộn ràng.
• Buổi chiều:
  • Mặt trời dần lặn, cả dòng sông nhuộm màu vàng cam, đỏ hồng.
  • Đàn cò trắng bay về tổ, in bóng xuống mặt sông.
  • Các bác đánh cá trở về, tiếng mái chèo khua nhè nhẹ.

Kết bài:

• Em rất yêu dòng sông quê hương.
• Mong dòng sông luôn trong xanh, êm đềm để mãi là kỉ niệm đẹp của tuổi thơ em.

DÀN Ý MẪU – ĐỀ 2: Tả cảnh biển em đã được nhìn thấy

(Trình tự không gian: từ gần đến xa)

Mở bài:

• Giới thiệu bãi biển em muốn tả: tên biển, em thấy ở đâu, khi nào (trực tiếp thấy hay xem qua phim ảnh).
• Ấn tượng chung: biển rộng lớn, đẹp và hùng vĩ.

Thân bài:

• Bãi cát ven biển (gần):
  • Cát trắng mịn, trải dài tít tắp.
  • Trên cát có nhiều vỏ sò, ốc nhỏ xinh đủ màu sắc.
  • Người lớn, trẻ em vui chơi, tắm nắng đông vui.
• Mặt biển (xa hơn):
  • Nước biển xanh biếc, trong veo có thể nhìn thấy đáy.
  • Từng đợt sóng vỗ rì rào, tung bọt trắng xoá.
  • Xa xa, những chiếc thuyền đánh cá thấp thoáng.
  • Gió biển mằn mặn, thổi mát rượi làn da.
• Bầu trời và đường chân trời (xa nhất):
  • Bầu trời trong xanh, mây trắng bồng bềnh trôi.
  • Những cánh hải âu chao liệng trên không trung.
  • Đường chân trời xa tít tắp, nơi biển và trời gặp nhau.

Kết bài:

• Em rất yêu biển vì biển đẹp và mang đến cho em nhiều cảm xúc thú vị.
• Em mong sẽ có dịp trở lại thăm biển và luôn giữ gìn để biển mãi trong xanh.

Câu 2: Góp ý và chỉnh sửa dàn ý

Sau khi lập dàn ý, các em cùng bạn trao đổi và chỉnh sửa theo các tiêu chí sau:

• Những cảnh vật được lựa chọn để miêu tả:
  • Đã chọn được cảnh vật tiêu biểu, nổi bật chưa?
  • Cảnh vật có phù hợp với đề bài không?
• Cách sắp xếp trình tự miêu tả các cảnh vật:
  • Đã sắp xếp theo một trình tự rõ ràng (không gian / thời gian / kết hợp) chưa?
  • Trình tự có hợp lí, dễ theo dõi không?
• Cách sử dụng giác quan và từ ngữ miêu tả:
  • Đã dùng nhiều giác quan để cảm nhận chưa (nhìn, nghe, ngửi,…)?
  • Có sử dụng các hình ảnh so sánh, nhân hoá để bài văn sinh động không?
• Bố cục bài văn:
  • Đủ 3 phần mở bài, thân bài, kết bài chưa?
  • Mở bài và kết bài có hấp dẫn, thể hiện được cảm xúc không?

Vận dụng

Tìm đọc sách báo viết về núi, hang động, đại dương, các hành tinh trong hệ Mặt Trời,… hoặc hiện tượng trong thế giới tự nhiên (núi lửa phun trào, lốc xoáy, mưa đá,…).

Gợi ý một số sách báo phù hợp với học sinh lớp 5:

• Sách bách khoa tri thức cho học sinh (bộ 10 vạn câu hỏi vì sao, Bách khoa thư dành cho thiếu nhi,…).
• Tạp chí Khoa học và Đời sống, Thế giới quanh ta, Hoạ Mi.
• Sách về thiên nhiên: Kì quan thiên nhiên thế giới, Khám phá đại dương, Vũ trụ kì thú,…
• Các bài viết trên báo Nhi Đồng, Thiếu Niên Tiền Phong.

Sau khi đọc, em nên:

• Ghi lại tên sách/bài báo, tác giả và những điều thú vị em học được.
• Chia sẻ với bạn bè, người thân về hiện tượng, cảnh vật mà em ấn tượng nhất.
• Lưu lại những hình ảnh, chi tiết đẹp để có thể sử dụng khi làm bài văn tả phong cảnh.

Cô Trịnh Thị Ái Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Tiếng Việt Tiểu học

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Tiểu học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường Tiểu học Ba Đình