I. Lý thuyết trọng tâm

Bài này tiếp nối phần lý thuyết đã học ở Bài 21 – Dấu gạch ngang, các em có thể mở lại để ôn tập kĩ hơn.

Nhắc lại nhanh: Dấu gạch ngang ( – ) có 4 công dụng chính:

1. Đánh dấu lời nói trực tiếp của nhân vật (đặt ở đầu dòng).

Ví dụ: Mẹ hỏi em: – Hôm nay con đi học có vui không?

2. Đánh dấu các ý liệt kê (đặt ở đầu mỗi ý).

Ví dụ: Trong cặp sách của em có: – Sách giáo khoa. – Vở ghi. – Hộp bút.

3. Nối các từ ngữ trong một liên danh (đặt giữa các từ).

Ví dụ: Tuyến đường sắt Hà Nội – Hải Phòng; vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng.

4. Đánh dấu bộ phận chú thích, giải thích trong câu (đặt ở giữa câu, thường đi thành cặp).

Ví dụ: Bác Hồ – vị lãnh tụ kính yêu của dân tộc Việt Nam – đã dành cả cuộc đời cho đất nước.

II. Giải các câu hỏi SGK

Câu 1: Nêu công dụng của dấu gạch ngang trong mỗi trường hợp dưới đây:

a. Thấy Ngô Thì Sĩ nhà nghèo, lại hay mượn sách vào ban đêm, các bạn hỏi cậu lấy đèn đâu mà đọc. Cậu vui vẻ chỉ lên mặt trăng: – Đã có ngọn đèn lớn, ngọn đèn vĩnh cửu kia. (Theo Tuệ An)

→ Dấu gạch ngang dùng để đánh dấu lời nói trực tiếp của nhân vật Ngô Thì Sĩ.

b. Việt Nam tự hào về Giáo sư Tạ Quang Bửu – nhà khoa học, nhà giáo dục đa tài, uyên bác. (Gia Huy)

→ Dấu gạch ngang dùng để đánh dấu bộ phận chú thích, giải thích (giải thích thêm về Giáo sư Tạ Quang Bửu).

c. Theo hành trình Đại Tây Dương – Thái Bình Dương, đoàn thám hiểm đã thực hiện chuyến vòng quanh thế giới bằng đường biển. (Ngọc Quảng)

→ Dấu gạch ngang dùng để nối các từ ngữ trong một liên danh (tên hành trình Đại Tây Dương – Thái Bình Dương).

d. Trong cuốn “Sống một đời tựa biển khơi”, các tác giả đã vẽ nên một đại dương với vô vàn sinh vật kì thú: – San hô có muôn hình muôn dạng – Cá hề và hải quỳ có màu sắc sặc sỡ – Tôm gõ mõ tạo ra bản hợp xướng vang động biển khơi,… (Theo Cao Sơn)

→ Dấu gạch ngang dùng để đánh dấu các ý liệt kê (liệt kê các sinh vật biển kì thú).

Câu 2: Cần thêm dấu gạch ngang vào những vị trí nào trong đoạn văn dưới đây?

Những trí tuệ vĩ đại bộ sách viết về một số nhà khoa học nổi tiếng thế giới gồm 5 cuốn. Các bạn nhỏ có thể tìm thấy nhiều thông tin thú vị trong mỗi cuốn sách nhỏ ấy: Tét-xla một kĩ sư điện người Mỹ đã phát minh ra dòng điện xoay chiều, Ma-ri Quy-ri người phụ nữ gốc Ba Lan đã khám phá ra chất phóng xạ,… (Theo Nguyễn Bảo Ngân)

Trả lời: Cần thêm dấu gạch ngang vào 3 vị trí (mỗi vị trí là một cặp dấu gạch ngang) để đánh dấu bộ phận chú thích, giải thích:

Những trí tuệ vĩ đại – bộ sách viết về một số nhà khoa học nổi tiếng thế giới – gồm 5 cuốn. Các bạn nhỏ có thể tìm thấy nhiều thông tin thú vị trong mỗi cuốn sách nhỏ ấy: Tét-xla – một kĩ sư điện người Mỹ – đã phát minh ra dòng điện xoay chiều, Ma-ri Quy-ri – người phụ nữ gốc Ba Lan – đã khám phá ra chất phóng xạ,…

Giải thích:

• Cặp dấu gạch ngang thứ nhất: chú thích cho tên bộ sách “Những trí tuệ vĩ đại”.
• Cặp dấu gạch ngang thứ hai: chú thích cho nhà khoa học Tét-xla.
• Cặp dấu gạch ngang thứ ba: chú thích cho nhà khoa học Ma-ri Quy-ri.

Câu 3: Viết 1 – 2 câu có sử dụng dấu gạch ngang với một trong những công dụng sau:

a. Đánh dấu các ý liệt kê. b. Nối các từ ngữ trong một liên danh. c. Đánh dấu bộ phận chú thích, giải thích.

Câu tham khảo:

a. Đánh dấu các ý liệt kê:

Vào ngày cuối tuần, em thường giúp mẹ làm những việc sau: – Quét nhà, lau dọn phòng. – Rửa bát sau bữa cơm. – Trông em cho mẹ đi chợ.

b. Nối các từ ngữ trong một liên danh:

Trận đấu giao hữu Việt Nam – Thái Lan diễn ra rất sôi nổi và hấp dẫn.

c. Đánh dấu bộ phận chú thích, giải thích:

Cô giáo em – cô Lan – là người tận tâm và luôn yêu thương học sinh.

Cô Trịnh Thị Ái Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Tiếng Việt Tiểu học

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Tiểu học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường Tiểu học Ba Đình