I. Lý thuyết trọng tâm

Kiến thức về từ đa nghĩa đã được học chi tiết ở Bài 13 (Tuần 7). Dưới đây là phần ôn nhanh để các em nhớ lại trước khi làm bài tập:

• Từ đa nghĩa là từ có nhiều nghĩa khác nhau, trong đó có một nghĩa gốc và một hoặc một số nghĩa chuyển.
• Nghĩa gốc: là nghĩa ban đầu, cơ bản nhất của từ.
• Nghĩa chuyển: là nghĩa được phát triển từ nghĩa gốc, thường dựa trên sự giống nhau về hình dáng, vị trí hoặc tính chất.
• Các nghĩa của từ đa nghĩa luôn có mối liên hệ với nhau.

Ví dụ nhanh:

• Từ chân: chân người (nghĩa gốc) → chân bàn, chân núi (nghĩa chuyển).
• Từ mũi: mũi người (nghĩa gốc) → mũi thuyền, mũi kim (nghĩa chuyển).

Xem lại lý thuyết chi tiết tại: Bài 13: Từ đa nghĩa

II. Giải các câu hỏi SGK

Câu 1: Nêu nghĩa của từ hạt trong mỗi đoạn thơ dưới đây. Từ hạt trong đoạn thơ nào được dùng với nghĩa gốc?

a. Khi đang là hạt / Cầm trong tay mình / Chưa gieo xuống đất / Hạt nằm lặng thinh. (Trần Hữu Thung)

→ Từ hạt ở đây chỉ hạt giống – bộ phận của cây có thể gieo xuống đất để nảy mầm thành cây mới.

b. Hạt mưa mải miết trốn tìm / Cây đào trước cửa lim dim mắt cười / Quất gom từng hạt nắng rơi / Làm thành quả – những mặt trời tí hon. (Đỗ Quang Huỳnh)

→ Từ hạt ở đây chỉ những vật nhỏ, tròn, có hình dạng giống hạt (hạt mưa, hạt nắng).

Kết luận:

• Từ hạt trong đoạn thơ a được dùng với nghĩa gốc (bộ phận của cây, chứa mầm cây bên trong).
• Từ hạt trong đoạn thơ b được dùng với nghĩa chuyển (chỉ những vật nhỏ có hình dạng giống hạt).

Câu 2: Trong hai đoạn thơ dưới đây, từ chân được dùng với các nghĩa nào? Các nghĩa đó có gì giống và khác nhau?

a. Cái gậy có một chân, / Biết giúp bà khỏi ngã. / Chiếc com-pa bố vẽ, / Có chân đứng, chân quay. / Cái kiềng đun hằng ngày, / Ba chân xoè trong lửa. (Vũ Quần Phương)

→ Từ chân trong đoạn thơ này chỉ bộ phận phía dưới của đồ vật (chân gậy, chân com-pa, chân kiềng), dùng để đỡ, chống hoặc giữ thăng bằng cho vật đứng vững → Nghĩa chuyển.

b. Chân em bước thật êm / Đường sau mưa ẩm ướt / Trên lá non mịn mướt / Những giọt nước trong lành. (Nguyễn Quỳnh Mai)

→ Từ chân ở đây chỉ bộ phận cơ thể của con người dùng để đi lại → Nghĩa gốc.

Điểm giống và khác nhau giữa các nghĩa:

Câu 3: Đặt câu để phân biệt các nghĩa của mỗi từ sau đây:

a. Từ mũi

• Nghĩa 1: bộ phận nhô lên ở giữa mặt người hoặc động vật có xương sống, dùng để thở và ngửi. → Ví dụ: Em bé có chiếc mũi nhỏ xinh, thật đáng yêu.
• Nghĩa 2: bộ phận có đầu nhọn nhô ra phía trước của một số vật. → Ví dụ: Mũi thuyền rẽ sóng, lướt nhanh trên mặt nước.

b. Từ cao

• Nghĩa 1: có khoảng cách bao nhiêu đó từ đầu này đến đầu kia theo chiều thẳng đứng. → Ví dụ: Cây bàng trước sân trường em rất cao.
• Nghĩa 2: hơn mức trung bình về số lượng hay chất lượng. → Ví dụ: Kỳ thi vừa qua, bạn Lan đạt điểm cao nhất lớp.

Cô Trịnh Thị Ái Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Tiếng Việt Tiểu học

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Tiểu học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường Tiểu học Ba Đình