I. Nội dung tóm tắt bài đọc

Bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm là lời ru ngọt ngào, tha thiết của người mẹ Tà-ôi dành cho đứa con nhỏ – em cu Tai. Người mẹ vừa giã gạo nuôi bộ đội, vừa tỉa bắp trên núi Ka-lưi, luôn địu con trên lưng khi lao động. Dù vất vả, mồ hôi rơi ướt đẫm, vai gầy nhấp nhô, mẹ vẫn hát ru con những lời yêu thương và gửi gắm bao mong ước: mong con ngủ ngoan, mong con lớn khôn, khoẻ mạnh, giúp ích cho gia đình và đất nước. Với hình ảnh “Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng”, bài thơ thể hiện tình yêu thương con vô bờ của người mẹ, đồng thời gắn tình mẫu tử với tình yêu quê hương, đất nước trong những năm tháng kháng chiến.

II. Giải các câu hỏi SGK

Câu hỏi khởi động: Nêu nội dung mỗi bức tranh dưới đây. Theo em, những bức tranh đó thể hiện điều gì?

Nội dung các bức tranh:

• Tranh 1: Người mẹ đang bế và âu yếm đứa con nhỏ mới sinh.
• Tranh 2: Mẹ đèo con đi học bằng xe máy.
• Tranh 3: Mẹ mang nước, ân cần chăm sóc con đang ngồi học bài.
• Tranh 4: Mẹ cùng con dự lễ trao bằng cử nhân, chia sẻ niềm vui khi con trưởng thành.

→ Những bức tranh thể hiện tình yêu thương, sự chăm sóc và hi sinh của người mẹ dành cho con qua các giai đoạn của cuộc đời: từ khi con mới sinh, đi học, cho đến khi con trưởng thành.

Câu 1: Bài thơ như lời ru ngọt ngào của người mẹ dành cho con. Những từ ngữ nào cho em biết điều đó?

Những từ ngữ cho thấy bài thơ là lời ru ngọt ngào của mẹ:

• Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi.
• Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ.
• Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi.
• Em ngủ ngoan em đừng làm mẹ mỏi.
• Mẹ thương a-kay, mẹ thương bộ đội.

→ Cách gọi con thân thương (a-kay, em cu Tai), điệp từ “ngủ ngoan”, cùng các tiếng “ơi, hỡi” tạo nên âm điệu ngọt ngào, dịu dàng đặc trưng của lời ru.

Câu 2: Người mẹ làm những công việc gì? Những công việc đó có ý nghĩa như thế nào?

Những công việc của người mẹ:

• Giã gạo nuôi bộ đội.
• Tỉa bắp trên núi Ka-lưi.

Ý nghĩa của những công việc đó:

• Vừa lo nuôi con khôn lớn, vừa lao động sản xuất để có lương thực.
• Góp sức nuôi bộ đội, đóng góp cho cuộc kháng chiến của đất nước.
• Thể hiện người mẹ Tà-ôi vừa thương con tha thiết, vừa yêu nước, yêu bộ đội.

Câu 3: Những mong ước gì của người mẹ được gửi gắm trong lời ru ở khổ thơ thứ hai?

Trong lời ru:

– Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi Mẹ thương a-kay, mẹ thương bộ đội Con mơ cho mẹ hạt gạo trắng ngần Mai sau con lớn vung chày lún sân…

Người mẹ gửi gắm những mong ước:

• Mong con ngủ ngoan, khoẻ mạnh, lớn lên từng ngày.
• Mong con mơ giúp mẹ những hạt gạo trắng ngần – tức là mong có được nhiều lương thực để nuôi bộ đội đánh giặc.
• Mong mai sau con lớn khôn, khoẻ mạnh, có thể vung chày lún sân – tiếp nối công việc của mẹ, giúp ích cho gia đình và đất nước.

Câu 4: Em hiểu thế nào về hai dòng thơ “Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi/ Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng”?

• “Mặt trời của bắp” là mặt trời thật ngoài thiên nhiên – nguồn ánh sáng giúp cây bắp lớn lên, cho hạt.
• “Mặt trời của mẹ” là em cu Tai – đứa con thân yêu của mẹ. Con chính là nguồn sống, là niềm vui, niềm hi vọng, là ánh sáng ấm áp trong cuộc đời mẹ.

→ Hai câu thơ dùng cách so sánh rất hay: con quan trọng với mẹ giống như mặt trời quan trọng với cây bắp. Qua đó, tác giả thể hiện tình yêu thương vô bờ bến của người mẹ dành cho con.

Câu 5: Nêu chủ đề của bài thơ.

Bài thơ ca ngợi tình yêu thương con tha thiết của người mẹ Tà-ôi – một người mẹ chịu thương chịu khó, vừa nuôi con vừa lao động phục vụ kháng chiến. Qua đó, bài thơ còn thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và niềm mong ước con khôn lớn để tiếp bước xây dựng quê hương.

Luyện tập – Câu 1: Trong đoạn thơ dưới đây, những từ nào được dùng để xưng hô?

– Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi Mẹ thương a-kay, mẹ thương bộ đội Con mơ cho mẹ hạt gạo trắng ngần Mai sau con lớn vung chày lún sân…

Các từ được dùng để xưng hô trong đoạn thơ:

• a-kay (tiếng dân tộc Tà-ôi, nghĩa là con).
• mẹ
• con

Luyện tập – Câu 2: Viết 2 – 3 câu về người mẹ trong bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ, trong đó có sử dụng ít nhất một câu đơn và một câu ghép.

Bài tham khảo:

“Người mẹ Tà-ôi trong bài thơ là một người mẹ tần tảo, giàu tình yêu thương. (1) Mẹ vừa địu con trên lưng, mẹ vừa giã gạo nuôi bộ đội. (2) Dù vất vả nhưng mẹ vẫn hát ru con những lời ngọt ngào và gửi gắm bao mong ước tốt đẹp. (3)“

• Câu (1): Câu đơn (Người mẹ Tà-ôi trong bài thơ / là một người mẹ tần tảo, giàu tình yêu thương.)
• Câu (2): Câu ghép (Mẹ / vừa địu con trên lưng, mẹ / vừa giã gạo nuôi bộ đội.)
• Câu (3): Câu ghép (Dù vất vả nhưng mẹ / vẫn hát ru con những lời ngọt ngào và gửi gắm bao mong ước tốt đẹp.)

Cô Trịnh Thị Ái Ngọc

(Người kiểm duyệt, ra đề)

Chức vụ: Trưởng ban biên soạn môn Tiếng Việt Tiểu học

Trình độ: Cử nhân Sư phạm Tiểu học, Chứng chỉ hạng II, Chứng chỉ Tin học, Ngoại ngữ B1

Kinh nghiệm: 9+ năm kinh nghiệm tại Trường Tiểu học Ba Đình